ถอดบทเรียนเครนถล่มซ้ำซาก รอยร้าวกำกับเมกะโปรเจกต์รัฐ

ถอดบทเรียนเครนถล่มซ้ำซาก

รอยร้าวระบบกำกับดูแลเมกะโปรเจกต์ไทย
จากรถไฟความเร็วสูงไทย–จีน ถึงถนนพระราม 2

หากการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานคือ “กระดูกสันหลัง” ของประเทศ เหตุเครนถล่มซ้ำซากก็คือรอยร้าวที่ปริแตกขึ้นกลางลำตัว ไม่ใช่เพราะเหล็กอ่อนหรือเครื่องจักรล้าหลัง หากเพราะระบบกำกับดูแลที่ปล่อยให้ความเสี่ยงสะสมจนวันหนึ่งพังครืนลงต่อหน้าสาธารณะ

อุบัติเหตุที่เกิดขึ้นต่อเนื่องในโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่ โดยเฉพาะรถไฟความเร็วสูงไทย–จีน และงานก่อสร้างบนถนนพระราม 2 ไม่อาจอธิบายได้ด้วยคำว่า “ความผิดพลาดเฉพาะหน้า” อีกต่อไป แต่เป็นสัญญาณของความบกพร่องเชิงโครงสร้างในกระบวนการบริหารจัดการของรัฐ

"ประภัสร์ จงสงวน" อดีตผู้ว่าการการรถไฟแห่งประเทศไทย และแคนดิเดตนายกรัฐมนตรี พรรคโอกาสใหม่ พร้อมด้วย "สุรเชษฐ์ ประวีณวงศ์วุฒิ" ผู้สมัคร สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาชน วิเคราะห์ตรงกันว่า ปัญหาไม่ใช่เทคโนโลยี หากคือ “การกำกับดูแลที่ล้มเหลว” ของหน่วยงานเจ้าของโครงการและบริษัทที่ปรึกษา ซึ่งเปิดช่องโหว่ด้านความปลอดภัยอย่างเป็นระบบ

เมื่อระบบทำงานแยกส่วน ความเสี่ยงจึงทับซ้อน

หนึ่งในจุดเปราะบางที่สุดคือการขาดการประสานงานระหว่าง “ฝ่ายก่อสร้าง” กับ “ฝ่ายเดินรถ” เหตุเครนถล่มในพื้นที่ที่ยังมีการเดินรถตามปกติสะท้อนว่า หน่วยงานต่างคนต่างทำหน้าที่ในกรอบของตน โดยไร้กลไกสื่อสารร่วมที่บังคับใช้ได้จริง

ระบบตรวจสอบถ่วงดุล (cross-check) ที่ควรเป็นด่านสุดท้ายกลับอ่อนแรง บริษัทที่ปรึกษาควบคุมงานจำนวนไม่น้อยทำหน้าที่เชิงเอกสาร ถูกลดบทบาทเป็นเพียงตรายาง ขณะที่การตรวจหน้างานอย่างเข้มงวด—ซึ่งควรเป็นหัวใจของความปลอดภัย—กลับไม่เกิดขึ้นอย่างสม่ำเสมอ ถึงขั้นมีกรณีใช้ชื่อวิศวกรในสัญญาโดยไม่ได้ลงพื้นที่จริง

สัญญาเร่งรัด–กฎหมายพิเศษ: ทางลัดที่ทิ้งกับดัก

อีกประเด็นคือโครงสร้างสัญญาที่ซับซ้อนและการเร่งรัดโครงการภายใต้กรอบกฎหมายพิเศษในอดีต ทำให้เกิดการยกเว้นข้อบังคับบางส่วนของระบบวิชาชีพวิศวกรรมไทย พร้อมการพึ่งพามาตรฐานจากต่างประเทศเป็นหลัก

แม้มาตรฐานเหล่านั้นจะไม่ด้อยกว่า แต่ความไม่คุ้นเคยของบุคลากรไทย—ตั้งแต่ภาษา คู่มือ ไปจนถึงแนวปฏิบัติ ทำให้การตัดสินใจหน้างานในสถานการณ์ฉุกเฉินเต็มไปด้วยความลังเล และเพิ่มโอกาสผิดพลาดในห่วงโซ่ความปลอดภัย

วัฒนธรรม “หยวน ๆ” กับอำนาจผู้รับเหมา

ทั้งสองชี้ตรงกันถึงปัญหาเชิงวัฒนธรรมในวงการก่อสร้าง ความเกรงใจและการประนีประนอม ที่บั่นทอนการบังคับใช้กฎหมายและสัญญา ผู้รับเหมารายใหญ่จำนวนหนึ่งมีอิทธิพลทางเศรษฐกิจหรือการเมืองเหนือหน่วยงานเจ้าของโครงการ การลงโทษ การบอกเลิกสัญญา หรือการขึ้นบัญชีดำจึงแทบไม่เกิดขึ้นจริง

ยิ่งเมื่อผนวกกับการตัดหัวคิว การปล่อยเช่าช่วง และการใช้บริษัทบังหน้า การควบคุมคุณภาพและความปลอดภัยก็ยิ่งหลุดมือรัฐ

ทางออกที่ต้อง “กล้า” มากกว่าคำประกาศ

บทเรียนจากเครนถล่มซ้ำซากชี้ชัดว่า การแก้ปัญหาต้องเริ่มจากการตัดวงจรเดิมอย่างจริงจัง ได้แก่

• บังคับใช้สัญญาและกฎหมาย โดยไม่ยอมจำนนต่อแรงกดดัน
• เสริมกลไกตรวจสอบถ่วงดุล ตั้งแต่การออกแบบ ก่อสร้าง ถึงการรับรองผลงานรายเดือน
• ปฏิรูประบบธรรมาภิบาล ลดวัฒนธรรมเกรงใจ เพิ่มความโปร่งใสทุกระดับ
• ยกระดับศักยภาพบุคลากรไทย ให้กำกับเทคโนโลยีต่างประเทศได้อย่างเท่าเทียม

ข้อสรุปจากทั้ง ประภัสร์ และ สุรเชษฐ์ ตรงกันว่า หากรัฐยังไม่กล้าลงมือจริง วงจรอุบัติเหตุ ความสูญเสียชีวิต และงบประมาณแผ่นดินที่รั่วไหล จะยังเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า—ไม่ต่างจากเครนที่พร้อมถล่มลงมาได้ทุกเมื่อ หากฐานรากยังไม่ถูกซ่อมแซมอย่างจริงจัง.

เรียบเรียง : อมรเดช ชูสุวรรณ บรรณาธิการข่าวการเมือง
แหล่งที่มา : รายการคมชัดลึก (คลิ๊กชม)