ถอดรหัส "ปูนซีเมนต์" อุตสาหกรรมปราบเซียนที่ลดโลกร้อนยากที่สุด!

ปูนซีเมนต์คือวัสดุที่มนุษย์ใช้มากที่สุดเป็นอันดับสองของโลกรองจากน้ำสะอาด และเป็นรากฐานสำคัญในสิ่งก่อสร้างทุกชนิดรอบตัวเรา แต่ภายใต้ความแข็งแกร่งนั้น อุตสาหกรรมปูนซีเมนต์กำลังเผชิญกับโจทย์ที่ท้าทายที่สุดในประวัติศาสตร์ นั่นคือการต้องลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกให้เหลือศูนย์ (Net Zero) ท่ามกลางกระบวนการผลิตที่มีข้อจำกัดเฉพาะตัว

 

โพสต์ทูเดย์ Smart City ชวนมาทำความเข้าใจ "ปูนซีเมนต์" สิ่งที่ทุกคนเห็นอยู่รอบตัว อย่างใกล้ชิดที่สุด ในวันที่โลกไม่ต้องการเพิ่มคาร์บอนแม้แต่กรัมเดียวในอุตสาหกรรมหรือธุรกิจทุกประเภทในวันนี้ 

 

ทำไมปูนซีเมนต์ถึงถูกเรียกว่า "Hard to Abate" (ยากที่สุดที่จะลดมลพิษ) ?

 

ในภาคไฟฟ้าหรือพลังงานอื่น ๆ การปล่อยคาร์บอนมักจะเกิดขึ้นเฉพาะ "ตอนเผาไหม้เชื้อเพลิง" เท่านั้น ทำให้เราสามารถแก้ไขได้ด้วยการเปลี่ยนไปใช้พลังงานสะอาด เช่น โซลาร์เซลล์ หรือกังหันลม แต่ปูนซีเมนต์ไม่ได้ง่ายขนาดนั้น อุตสาหกรรมนี้จึงได้ฉายาว่าเป็นกลุ่ม Hard-to-Abate หรือกลุ่มที่ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้ยากที่สุด

 

ความยากอยู่ตรงที่ ตลอดสายการผลิตปูนซีเมนต์มีการปล่อยมลพิษแทบจะทุกกระบวนการ โดยเฉพาะ "ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์จากการผลิต" (Process Emissions) ซึ่งคิดเป็นสัดส่วนสูงถึงประมาณ 60% ของการปล่อยทั้งหมดในโรงงานปูน ก๊าซเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากเตาเผาไหม้ แต่เกิดจากปฏิกิริยาทางเคมีตามธรรมชาติเมื่อหินปูนโดนความร้อนสูง หมายความว่า ต่อให้โรงงานเปลี่ยนไปใช้ไฟฟ้าสะอาด 100% ก๊าซคาร์บอนในส่วนนี้ก็ยังคงถูกปล่อยออกมาอยู่ดี

 

 

ขยายความ "Hard-to-Abate" ทำไมการทำโรงงานปูนให้สะอาดถึงยากที่สุด?

ในภาคส่วนอื่น ๆ เช่น โรงไฟฟ้า รถยนต์ไฟฟ้า หรือโรงงานทั่วไป หากเราต้องการลดคาร์บอน วิธีการที่ตรงจุดที่สุดคือการเปลี่ยนไปใช้ "พลังงานสะอาด" (เช่น โซลาร์เซลล์ หรือไฟฟ้าจากลม) แต่สำหรับอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ การเปลี่ยนพลังงานช่วยแก้ปัญหาได้เพียงแค่ "ครึ่งเดียว" เท่านั้น

 

การปล่อยก๊าซเรือนกระจกของโรงงานปูนซีเมนต์ถูกแบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลัก ๆ คือ:

คาร์บอนจากการเผาไหม้เชื้อเพลิง (Energy Emissions) เกิดจากการใช้ความร้อนสูงในเตาเผา ซึ่งปัจจุบันโรงงานเริ่มปรับเปลี่ยนมาใช้พลังงานทดแทน เช่น เชื้อเพลิงขยะ (RDF) หรือชีวมวล เพื่อลดการใช้ถ่านหินฟอสซิลแล้ว

 

คาร์บอนจากกระบวนการผลิตทางเคมี (Process Emissions) นี่คือหัวใจของคำว่า Hard-to-Abate เพราะก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในส่วนนี้ สูงถึงประมาณ 60% ของการปล่อยทั้งหมด มันเกิดจากการนำ "หินปูน" (ซึ่งมีคาร์บอนกักเก็บอยู่ตามธรรมชาติ) ไปเผาเพื่อให้ได้ "ปูนเม็ด" (Clinker) ซึ่งเป็นวัตถุดิบตั้งต้นหลัก ปฏิกิริยาเคมีนี้จะปลดปล่อยก๊าซคาร์บอนออกมาโดยอัตโนมัติ หมายความว่า ต่อให้เราใช้เตาเผาที่รักษ์โลกแค่ไหน ตราบใดที่ยังต้องเผาหินปูนบริสุทธิ์ คาร์บอนส่วนนี้ก็ยังคงลอยสู่ชั้นบรรยากาศอยู่ดี

 

 

ทำความรู้จัก "ปูนลดโลกร้อน" (ปูนซีเมนต์ไฮดรอลิก)

เมื่อไม่สามารถหลีกเลี่ยงคาร์บอนที่เกิดจากการเผาหินปูนได้ 100% ทางออกเร่งด่วนที่ทำได้จริงในปัจจุบันและเกิดผลลัพธ์ทันทีคือ "การลดสัดส่วนปูนเม็ด"

 

หลักการง่าย ๆ ของปูนลดโลกร้อน หากปูนซีเมนต์แบบเดิมต้องใช้ปูนเม็ดที่ได้จากการเผาหินปูนในสัดส่วนที่สูงมาก "ปูนลดโลกร้อน" หรือ ปูนซีเมนต์ไฮดรอลิก (Hydraulic Cement) จะใช้วิธีนำ "วัตถุดิบทดแทน" อื่น ๆ เข้ามาผสมคลุกเคล้าแทนในสัดส่วนที่เหมาะสม วัสดุทดแทนเหล่านี้อาจเป็นวัสดุเหลือใช้จากอุตสาหกรรมอื่น หรือหินบางประเภทที่ไม่ต้องผ่านกระบวนการเผาจนปล่อยคาร์บอนสูง การทำเช่นนี้ช่วยลดการผลิตปูนเม็ดลงได้โดยตรง ส่งผลให้ปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ปล่อยออกมาลดลงทันที โดยที่เนื้อปูนยังคงมีความแข็งแรง ทนทาน และใช้งานได้ดีเยี่ยมตามมาตรฐานสากล

 

 

"Saraburi Sandbox" สมรภูมิจริงระดับประเทศ

 

ทำไมต้องเป็นจังหวัดสระบุรี? คำตอบคือ สระบุรีคือบ้านของโรงงานปูนซีเมนต์ในประเทศไทย โดยคิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 80% ของกำลังการผลิตทั้งประเทศ ถือเป็นศูนย์กลางอุตสาหกรรมที่หล่อเลี้ยงระบบก่อสร้างของไทยมาอย่างยาวนาน

 

เมื่อสระบุรีปล่อยคาร์บอนจากภาคปูนซีเมนต์มากที่สุด สระบุรีจึงต้องเป็นจุดเริ่มต้นของการแก้ไข ปลุกกระแสโครงการ Saraburi Sandbox ขึ้นมา

 

Saraburi Sandbox ทำอะไรบ้าง? โครงการนี้ไม่ใช่แค่เรื่องของโรงงานปูน แต่คือการจำลองจังหวัดสระบุรีให้เป็นพื้นที่ทดลองเปลี่ยนผ่านทั้งระบบ (System Transformation) เพราะการลดคาร์บอนในอุตสาหกรรมหนักจำเป็นต้องมีระบบนิเวศน์รอบข้างคอยสนับสนุน ดังนี้

 

• ระบบจัดการของเสียที่เป็นระบบ การเปลี่ยนขยะชุมชนหรือขยะอุตสาหกรรมมาเป็นเชื้อเพลิงทดแทน (RDF) ให้โรงงานปูน จำเป็นต้องมีระบบคัดแยกและขนส่งขยะที่มีประสิทธิภาพและสม่ำเสมอในพื้นที่

 

• โครงโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ (Grid Modernization) เพื่อรองรับการที่โรงงานปูนจะหันมาติดตั้งโซลาร์เซลล์ หรือใช้พลังงานหมุนเวียนมากขึ้น ระบบสายส่งไฟฟ้าของรัฐในพื้นที่ต้องมีความเสถียรและยืดหยุ่นพอที่จะรองรับพลังงานสะอาดเหล่านี้

 

• นวัตกรรมแห่งอนาคต เป็นพื้นที่ทดลองวิจัยเทคโนโลยีขั้นสูงร่วมกับสถาบันการศึกษา เช่น ปูนซีเมนต์คาร์บอนต่ำชนิดใหม่ ๆ (เช่น LC3) หรือการทดลองระบบดักจับ คืนชีพ และกักเก็บคาร์บอน (CCUS) เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับก้าวต่อไปในอนาคต

 

 

ก้าวต่อไปสู่อนาคตสีเขียว

 

การจะเปลี่ยนผ่านเมืองไทยไปสู่สังคมคาร์บอนต่ำในอนาคต อุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ไม่สามารถเดินไปตามลำพังได้ นอกจากการปรับตัวของโรงงานปูนแล้ว ยังต้องอาศัยการสนับสนุนจากภาครัฐ เช่น นโยบายจัดซื้อจัดจ้างสีเขียว (Green Procurement) ที่กำหนดให้อาคารหรือโครงการของรัฐเลือกใช้ปูนลดโลกร้อน รวมถึงการเปิดใจของผู้บริโภคและภาคเอกชนในการร่วมกันเลือกใช้วัสดุที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม เพื่อช่วยกันสร้างโลกที่ยั่งยืนขึ้นจากฐานรากของสิ่งก่อสร้างรอบตัวเรา...

 

 

อ้างอิงข้อมูลจาก:

รายงานการศึกษา "Transitioning Thailand's Cement Industry Towards Carbon Neutrality" ภายใต้โครงการ TGC EMC โดย GIZ และ TCMA

"การขับเคลื่อนอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์สู่เป้าหมาย NDC และ Net Zero บทเรียนจากภาคอุตสาหกรรมสู่ข้อเสนอเชิงนโยบาย" การประชุมคณะอนุกรรมาธิการด้านการบริหารจัดการการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการขับเคลื่อนสู่ Net Zero รัฐสภา | กรกฎาคม 2569