พลังงานหมุนเวียนอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากไทยไม่มี Smart Grid!

หากในอดีตนักลงทุนต่างชาติเลือกประเทศจากต้นทุนแรงงาน สิทธิประโยชน์ทางภาษี หรือความพร้อมของนิคมอุตสาหกรรม วันนี้เงื่อนไขการตัดสินใจได้เปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญ "พลังงานสะอาด" กำลังกลายเป็นปัจจัยลำดับต้น ๆ ที่บริษัทระดับโลกใช้ประเมินศักยภาพของประเทศปลายทางในการลงทุน

บริษัทเทคโนโลยีขนาดใหญ่ ผู้ผลิตเซมิคอนดักเตอร์ ผู้ประกอบการดาต้าเซ็นเตอร์ รวมถึงอุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้า ต่างมีเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในห่วงโซ่อุปทานของตนเอง หลายบริษัทประกาศใช้พลังงานหมุนเวียน 100% ภายใต้แนวคิด RE100 และกำหนดให้ซัพพลายเออร์ต้องลดการปล่อยคาร์บอนอย่างเป็นรูปธรรม ดังนั้น ประเทศที่ยังไม่สามารถจัดหาพลังงานสะอาดได้เพียงพอ หรือยังมีข้อจำกัดด้านกฎระเบียบในการเข้าถึงไฟฟ้าสีเขียว ย่อมมีความเสี่ยงที่จะสูญเสียโอกาสในการดึงดูดการลงทุนใหม่

 

ในมุมนี้ "การปฏิรูปพลังงาน" จึงไม่ใช่เพียงนโยบายด้านพลังงานอีกต่อไป แต่เป็นยุทธศาสตร์เศรษฐกิจที่เชื่อมโยงโดยตรงกับความสามารถในการแข่งขันของประเทศ ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางที่สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) วางไว้ในร่างแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 14 ที่กำหนดให้การเปลี่ยนผ่านสู่สังคมคาร์บอนต่ำเป็นหนึ่งในกลยุทธ์หลักของการพัฒนาประเทศ

 

โครงสร้างพลังงานไทยกำลังเผชิญ "แรงกดดันรอบด้าน"

 

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ระบบพลังงานของประเทศไทยมีจุดแข็งคือความมั่นคงในการจ่ายไฟฟ้า แต่ในอีกด้านหนึ่งกลับมีข้อจำกัดสำคัญ คือการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล โดยเฉพาะก๊าซธรรมชาติ ซึ่งยังเป็นเชื้อเพลิงหลักในการผลิตไฟฟ้า

 

โมเดลดังกล่าวเคยเหมาะสมกับการพัฒนาเศรษฐกิจในอดีต แต่กำลังเผชิญความท้าทายใหม่จากหลายปัจจัยพร้อมกัน ไม่ว่าจะเป็นความผันผวนของราคาพลังงานโลก ต้นทุนการนำเข้าเชื้อเพลิงที่เพิ่มขึ้น การกำหนดราคาคาร์บอนในหลายประเทศ และความต้องการใช้ไฟฟ้าสะอาดจากภาคอุตสาหกรรม

 

 

ขณะเดียวกัน ความต้องการใช้ไฟฟ้าของประเทศกำลังเข้าสู่ช่วงเติบโตระลอกใหม่ จากการลงทุนในอุตสาหกรรมดิจิทัล ดาต้าเซ็นเตอร์ ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ระบบคลาวด์ และยานยนต์ไฟฟ้า ซึ่งล้วนเป็นกิจกรรมที่ใช้พลังงานไฟฟ้าปริมาณมหาศาล หากระบบไฟฟ้ายังผลิตจากเชื้อเพลิงฟอสซิลเป็นหลัก ประเทศก็จะเผชิญทั้งต้นทุนพลังงานที่สูงขึ้นและแรงกดดันด้านสิ่งแวดล้อมควบคู่กันไป

 

ด้วยเหตุนี้ สศช. จึงเสนอให้เพิ่มสัดส่วนพลังงานหมุนเวียน ควบคู่กับการยกระดับประสิทธิภาพการใช้พลังงาน เพื่อให้ระบบพลังงานไทยสามารถรองรับการเติบโตของเศรษฐกิจใหม่ได้อย่างยั่งยืน

 

พลังงานหมุนเวียนเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากไม่มี Smart Grid

 

การเพิ่มโรงไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์หรือพลังงานลมอาจเป็นภาพที่หลายคนคุ้นเคยเมื่อพูดถึงการลดคาร์บอน แต่ในความเป็นจริง การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานมีความซับซ้อนกว่านั้นมาก เพราะพลังงานหมุนเวียนมีลักษณะไม่สม่ำเสมอ ผลิตไฟฟ้าได้เฉพาะช่วงเวลาที่มีแสงแดดหรือกระแสลม

 

หากระบบโครงข่ายไฟฟ้ายังทำงานแบบเดิม การเพิ่มพลังงานหมุนเวียนในสัดส่วนสูงอาจส่งผลต่อเสถียรภาพของระบบไฟฟ้าได้

 

ด้วยเหตุนี้ "Smart Grid" หรือโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ จึงกลายเป็นหัวใจสำคัญของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน เพราะเป็นระบบที่สามารถบริหารจัดการการผลิต การส่ง และการใช้ไฟฟ้าแบบเรียลไทม์ เชื่อมโยงข้อมูลระหว่างผู้ผลิต ผู้ใช้ไฟฟ้า และระบบกักเก็บพลังงาน เพื่อให้เกิดความสมดุลของทั้งระบบ (อ่านรายละเอียด: กฟผ.ชู VPP โรงไฟฟ้าเสมือน พลิกโฉมโครงข่ายไฟฟ้าไทยสู่ยุคพลังงานสะอาด)

 

Smart Grid ยังเปิดโอกาสให้ผู้ใช้ไฟฟ้ากลายเป็น "Prosumer" หรือผู้ที่สามารถผลิตและใช้ไฟฟ้าได้ในเวลาเดียวกัน เช่น โรงงานที่ติดตั้งโซลาร์เซลล์บนหลังคา หรืออาคารสำนักงานที่สามารถขายไฟฟ้าส่วนเกินกลับเข้าสู่ระบบได้ ซึ่งจะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรพลังงานของประเทศในระยะยาว

 

 

Energy Storage ตัวแปรสำคัญของระบบไฟฟ้ายุคใหม่

 

อีกองค์ประกอบที่ขาดไม่ได้คือระบบกักเก็บพลังงาน (Energy Storage System: ESS) ซึ่งเปรียบเสมือน "แบตเตอรี่ของประเทศ"

 

ระบบดังกล่าวทำหน้าที่เก็บพลังงานที่ผลิตได้ในช่วงเวลาที่มีไฟฟ้าเหลือใช้ และจ่ายกลับเข้าสู่ระบบในช่วงที่ความต้องการใช้ไฟฟ้าสูง ทำให้สามารถใช้ประโยชน์จากพลังงานหมุนเวียนได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ ลดการเดินเครื่องโรงไฟฟ้าฟอสซิลในช่วงพีก และช่วยรักษาเสถียรภาพของระบบไฟฟ้า

 

สำหรับประเทศไทย การลงทุนในระบบกักเก็บพลังงานจะมีบทบาทเพิ่มขึ้นอย่างมากในทศวรรษหน้า เพราะเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่จะทำให้การเพิ่มสัดส่วนพลังงานหมุนเวียนเกิดขึ้นได้จริง ไม่ใช่เพียงการเพิ่มกำลังการผลิตบนกระดาษ

 

เปิดตลาดไฟฟ้า คือการเพิ่มทางเลือกให้เศรษฐกิจ

 

อีกประเด็นที่ถูกพูดถึงมากขึ้นในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา คือการเปิดโอกาสให้ผู้ใช้ไฟฟ้าสามารถซื้อไฟฟ้าสะอาดจากผู้ผลิตได้โดยตรง ผ่านรูปแบบที่เรียกว่า Direct Power Purchase Agreement (Direct PPA) (อ่านรายละเอียดเพิ่มเติม: Direct PPA จากพลังงานสะอาดสำหรับธุรกิจ Data Center และการสนับสนุนของไทย)

 

ระบบนี้เปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการสามารถเลือกซื้อไฟฟ้าจากผู้ผลิตพลังงานหมุนเวียนโดยตรง แทนที่จะซื้อผ่านระบบแบบดั้งเดิมเพียงช่องทางเดียว ส่งผลให้บริษัทขนาดใหญ่สามารถตอบโจทย์ด้าน ESG และข้อกำหนดของลูกค้าต่างประเทศได้ง่ายขึ้น

 

ในทำนองเดียวกัน แนวคิด Third Party Access (TPA) ซึ่งเปิดให้ผู้ผลิตไฟฟ้ารายอื่นสามารถใช้โครงข่ายสายส่งของรัฐในการส่งไฟฟ้าไปยังลูกค้า ก็ถูกมองว่าเป็นกลไกสำคัญที่จะเพิ่มการแข่งขันในตลาดไฟฟ้า ลดข้อจำกัดในการเข้าถึงพลังงานสะอาด และช่วยให้ระบบไฟฟ้ามีความยืดหยุ่นมากขึ้น (อ่านรายละเอียด: ส่อง “ร่างข้อกำหนด TPA Code” กลไกปฏิรูปโครงสร้างไฟฟ้าไทยสู่การแข่งขันเสรี)

 

แม้การดำเนินการทั้งสองแนวทางยังต้องอาศัยการปรับปรุงกฎหมายและกฎระเบียบอีกหลายด้าน แต่ก็สะท้อนทิศทางใหม่ของระบบพลังงานไทย ที่กำลังขยับจากโครงสร้างรวมศูนย์ไปสู่ระบบที่เปิดกว้างและมีการแข่งขันมากขึ้น

 

ค่าไฟที่แข่งขันได้ ต้องมาจาก "ประสิทธิภาพ" ไม่ใช่การอุดหนุน

 

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ค่าไฟฟ้าเป็นประเด็นที่ได้รับความสนใจอย่างต่อเนื่อง ทั้งจากภาคครัวเรือนและภาคธุรกิจ แต่หากมองในระยะยาว การทำให้ค่าไฟมีเสถียรภาพไม่อาจพึ่งพามาตรการอุดหนุนเพียงอย่างเดียว

 

ทางออกที่ยั่งยืนคือการยกระดับประสิทธิภาพของระบบพลังงานทั้งห่วงโซ่ ตั้งแต่การวางแผนกำลังการผลิต การบริหารเชื้อเพลิง การลดการสูญเสียในระบบสายส่ง การเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พลังงานของอาคาร โรงงาน และเครื่องจักร รวมถึงการส่งเสริมการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อบริหารจัดการพลังงาน

 

สศช. จึงเสนอให้เร่งปรับระบบตลาดพลังงานและโครงสร้างอัตราค่าไฟฟ้า ควบคู่กับการปรับปรุงกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านจากเชื้อเพลิงฟอสซิลสู่พลังงานหมุนเวียนเป็นไปตามกลไกราคาที่เป็นธรรม และเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พลังงานของประเทศโดยรวม

 

พลังงานคือ "โครงสร้างพื้นฐาน" ของเศรษฐกิจสีเขียว

 

สาระสำคัญของข้อเสนอในร่างแผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 14 คือ การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานต้องไม่ถูกมองเป็นภาระของภาคพลังงานเพียงลำพัง แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่จะกำหนดทิศทางการพัฒนาเศรษฐกิจไทยในอีกหลายทศวรรษข้างหน้า

 

เมื่อโลกกำลังแข่งขันกันด้วยเทคโนโลยีสะอาด การผลิตคาร์บอนต่ำ และห่วงโซ่อุปทานสีเขียว ระบบพลังงานที่มีประสิทธิภาพ โปร่งใส เปิดกว้าง และรองรับพลังงานหมุนเวียนได้ในสัดส่วนสูง จะกลายเป็นข้อได้เปรียบสำคัญในการดึงดูดการลงทุนและสร้างความสามารถในการแข่งขันของประเทศ

 

ดังนั้น การลงทุนใน Smart Grid ระบบกักเก็บพลังงาน การเปิดตลาดไฟฟ้า และการยกระดับประสิทธิภาพการใช้พลังงาน จึงไม่ใช่เพียงโครงการด้านโครงสร้างพื้นฐาน หากแต่เป็น "การลงทุนเพื่ออนาคตของเศรษฐกิจไทย" ที่จะกำหนดว่าประเทศไทยจะก้าวขึ้นเป็นฐานการผลิตของเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำในภูมิภาค หรือจะตกขบวนการแข่งขันครั้งสำคัญของโลกในศตวรรษที่ 21

 

 

ข้อมูลจากเอกสารการบรรยายเรื่อง "ผลกระทบทางเศรษฐกิจ การลงทุน และความสามารถในการแข่งขันภายใต้เส้นทาง Net Zero" โดยสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) เมื่อวันที่ 25 มิถุนายน 2569