วิกฤตสื่อสิ่งพิมพ์

โดย...รุจิระ บุนนาค

ปัจจุบันการรับข้อมูลข่าวสารของคนในสังคมส่วนมากจะรับทางสื่อออนไลน์ นำมาซึ่งวิกฤตของสื่อสิ่งพิมพ์ เช่น หนังสือพิมพ์ นิตยสาร สารานุกรม และสิ่งพิมพ์ประเภทอื่นๆ ต้องปิดตัวลง

เมื่อไม่นานมานี้หนังสือพิมพ์บ้านเมืองซึ่งก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 23 พ.ค. 2515 และดำเนินธุรกิจมาถึง 44 ปี ประกาศปิดตัวลงตั้งแต่วันที่  1 ม.ค. 2560 เป็นต้นไป ทำให้ต้องเลิกจ้างพนักงานทั้งหมด สาเหตุเนื่องจากความเปลี่ยนไปของโลก มีสื่อชนิดต่างๆ เกิดขึ้นมากมาย  การต่อสู้ในเชิงธุรกิจของหนังสือพิมพ์ไม่อาจสู้สื่อออนไลน์ในปัจจุบันได้ ประกอบกับพฤติกรรมการรับข้อมูลข่าวสารของคนเริ่มเปลี่ยนไป

ย้อนไปเมื่อ 40-50 ปีที่แล้ว ธุรกิจสื่อสิ่งพิมพ์อย่างหนังสือพิมพ์จะมีบทบาทอย่างมากต่อการรับข้อมูลข่าวสารของคนในสังคม ในหมู่บ้านต่างจังหวัดที่ห่างไกลจากตัวเมืองจะอ่านข่าวจากหนังสือพิมพ์ที่ทางผู้ใหญ่บ้าน กำนันนำมาไว้ที่ศาลาประชาคม บางบ้านยังไม่มีโทรทัศน์ การรับรู้ข่าวสารจึงต้องอาศัยหนังสือพิมพ์และสื่อสิ่งพิมพ์ประเภทอื่นๆ

แต่ความสำคัญของหนังสือพิมพ์ในอดีตได้เปลี่ยนไปเมื่อโลกก้าวเข้าสู่ยุคดิจิทัล (Digital) หนังสือพิมพ์ถูกแทนที่ด้วยสื่อออนไลน์ สื่อสิ่งพิมพ์ประเภทอื่นๆ นอกเหนือจากหนังสือพิมพ์บ้านเมืองที่ต้องปิดตัวลงแล้ว ยังมีนิตยสารชื่อดังอย่างพลอยแกมเพชรแนวบันเทิงแฟชั่น ซึ่งเป็นนิตยสารรายปักษ์และถือว่าได้รับความนิยมจากคนอ่านมากที่สุดในยุคหนึ่ง หรือนิตยสารเปรียวที่มีดาราชื่อดังคนในวงการบันเทิงขึ้นปกเป็นประจำ หรือนิตยสารบางกอกสำหรับคอนวนิยายแนวบู๊อายุ 50 กว่าปีขึ้นไปต้องรู้จัก เพราะเป็นแหล่งรวมตัวของนักเขียนชื่อดังมากมาย และสื่อสิ่งพิมพ์อื่นๆ อีกหลายฉบับต้องปิดตัวลง ด้วยเหตุผลไม่ต่างจากการปิดตัวของหนังสือพิมพ์บ้านเมืองเพราะพฤติกรรมคนอ่านเริ่มเปลี่ยนไป ทั้งนี้ สื่อสิ่งพิมพ์ยังมีต้นทุนของการผลิตทั้งค่ากระดาษ ค่าขนส่ง ค่าจ้างพนักงาน ทำให้สู้สื่อออนไลน์ที่สะดวกและรวดเร็วไม่ได้ สื่อออนไลน์บางสื่อมีพนักงานเพียงแค่ไม่กี่คนแต่สามารถให้บริการข่าวสารได้ครบวงจร

ด้วยพฤติกรรมคนอ่านที่เปลี่ยนไป ประกอบกับความเปลี่ยนแปลงของโลกเทคโนโลยียุคดิจิทัลสามารถย่อโลกให้แคบลง เพียงแค่มีโทรศัพท์กับอินเทอร์เน็ตไร้สาย สื่อสิ่งพิมพ์ที่เคยเป็นข้อมูลข่าวสารหลักให้กับคนอ่านกลับมีความสำคัญน้อยลงและต้องทยอยปิดตัวลงด้วยประสบภาวะขาดทุน จากเคยมีรายได้ผ่านค่าโฆษณากลับต้องสูญเสียค่าโฆษณาให้กับสื่อออนไลน์ที่คนเข้าถึงได้ง่ายกว่า

แต่ใช่ว่าสื่อสิ่งพิมพ์หลักๆ ที่เหลืออยู่จะทยอยปิดตามไปด้วย เพราะบางสื่อก็ปรับตัวไปตามสถานการณ์ที่แปรผัน ถึงแม้จะมีสื่อออนไลน์ทำให้คนรับข่าวสารได้หลายช่องทางเพียงแค่หยิบโทรศัพท์ขึ้นมาเข้าเฟซบุ๊ก (Facebook) หรือแอพพลิเคชั่นไลน์ (Line) จะปรากฏข่าวสารจากหนังสือพิมพ์ออนไลน์มากมายโดยไม่ต้องเสียเงินไปซื้อสื่อสิ่งพิมพ์อีก

อย่างไรก็ดี หนังสือพิมพ์บางสื่อแม้จะให้บริการออนไลน์ด้วย แต่คนทั่วไปไม่สามารถเข้าไปดูได้หากว่าไม่สมัครเป็นสมาชิก โดยเฉพาะสื่อสิ่งพิมพ์ต่างประเทศจะใช้วิธีการนี้ปรับตัวเพื่อความอยู่รอด ส่วนหนังสือพิมพ์ปกติได้ปรับตัวด้วยการให้บริการข่าวสารที่กระชับรวดเร็วมากขึ้น เพื่อตอบสนองพฤติกรรมคนอ่านยุคดิจิทัลที่เน้นกระชับและรวดเร็ว 

ไม่เพียงแค่สื่อสิ่งพิมพ์เท่านั้นที่ได้รับผลกระทบจากโลกยุคดิจิทัล ธุรกิจอื่นๆ พลอยได้รับผลกระทบไปด้วย เช่น ช่องทีวีที่ให้บริการถ่ายทอดสดฟุตบอลต่างประเทศ ยังต้องแบกรับภาระขาดทุนเพราะพฤติกรรมคนดูที่เปลี่ยนไปหันไปดูบอลออนไลน์กันมากขึ้น เทียบกับเมื่อก่อนคนดูฟุตบอลจะเฝ้าดูการถ่ายทอดสดทางหน้าจอโทรทัศน์เท่านั้น หรือธุรกิจอื่นๆ อาทิ วงการเพลง ผู้ผลิตเทปคาสเซต แผ่นดีวีดี และวีซีดี ยังต้องปิดตัวเพราะคนฟังเพลงหันไปฟังเพลงออนไลน์กันซึ่งสามารถดาวน์โหลดมาเก็บไว้ได้ รวมทั้งยังสามารถฟังผ่านยูทูบได้โดยไม่มีแบ่งค่ายเพลง แม้ทั้งคลื่นเพลงวิทยุขวัญใจวัยรุ่นชื่อดังอย่าง SEED FM 97.5 MHz ต้องเลิกกิจการเพราะพฤติกรรมคนฟังที่เปลี่ยนไป

การปิดตัวของสื่อสิ่งพิมพ์หากไม่ปรับตัวเพื่อให้ทันกับยุคดิจิทัล ย่อมส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ไม่ว่าจะเป็นนักข่าว คนเขียนข่าว บรรณาธิการ คอลัมนิสต์ รวมถึงพนักงานอื่นๆ ต้องตกงานอีกจำนวนมาก แม้คนในวงการสื่อสิ่งพิมพ์เองจะเรียกร้องไปยังรัฐบาลเพื่อให้เห็นความสำคัญของธุรกิจสื่อสิ่งพิมพ์ที่ควรจะสนับสนุนให้อยู่กับสังคม เพราะถือว่าการทำสื่อสิ่งพิมพ์เป็นการใช้ความรู้ทางศิลปศาสตร์อย่างหนึ่ง และยังเป็นการสนับสนุนคนรุ่นใหม่ให้รักการอ่านอีกด้วยแทนที่จะใช้ชีวิตประจำวันอยู่กับหน้าจอโทรศัพท์

สื่อสิ่งพิมพ์ถือเป็นจุดเริ่มต้นของการอ่านหนังสือของบรรดาเยาวชนทั้งหลายในอดีต แม้ทั้งหนังสือตำราแบบเรียน พจนานุกรม สารานุกรม หรือนิตยสารวัยรุ่นต่างๆ สมัยนั้นเด็กๆ และเยาวชนทั้งหลายที่ชื่นชอบ
รูปแบบและภาพของสิ่งพิมพ์เหล่านั้นจะซื้อเก็บไว้ ต่างจากยุคนี้ที่เริ่มหมดยุคของการพิมพ์ขึ้นทุกวัน มีแต่การถ่ายภาพเซลฟี่เก็บไว้ในโทรศัพท์มือถือและอัพโหลดผ่านเครือข่ายออนไลน์แทน

วิกฤตสื่อสิ่งพิมพ์ที่เกิดขึ้นคราวนี้ หากคนในวงการสื่อสิ่งพิมพ์ไม่ปรับตัว จะมีสื่ออีกหลายสื่อทยอยปิดตัวและเป็นที่น่าเสียดาย เพราะอยู่คู่กับสังคมมานานคอยเป็นหูเป็นตา เป็นปากเป็นเสียงให้กับประชาชนมาก่อนสื่อออนไลน์ แต่ทุกอย่างย่อมเปลี่ยนไปตามยุคตามสมัยและมีวิวัฒนาการของมัน คนที่ปรับตัวได้คือผู้อยู่รอดในสังคมซึ่งมีแต่การแข่งขัน

แม้สื่อสิ่งพิมพ์บางสื่อจะปิดตัวลงได้สร้างความเสียดายและทำให้คนอ่านใจหาย แต่สำหรับคนที่เคยสัมผัสเคยอ่านสื่อประเภทนี้ย่อมมีความผูกพัน อย่างน้อยอดีตในยุคที่โลกยังไม่แคบอย่างทุกวันนี้สื่อสิ่งพิมพ์ช่วยสร้างความบันเทิง เพิ่มเติมความรู้ เปิดวิสัยทัศน์ให้กับคนอ่าน สร้างงานให้กับนักเขียน นักข่าว และในอนาคตข้างหน้าสื่อสิ่งพิมพ์อาจกลับมามีบทบาทและมีความสำคัญกับสังคมอีกครั้งหนึ่งก็เป็นได้