ชุมชนท้องถิ่นกับการปฏิรูปอำเภอ
...พลเดช ปิ่นประทีป
กว่า 30 ปีแล้วที่ขบวนการชุมชนท้องถิ่นได้ก่อตัวและขับเคลื่อนสังคมจากฐานล่าง โดยหลักของการเป็นผู้กำหนดชะตาชีวิตตนเอง
ที่จริงแล้วขบวนชุมชนท้องถิ่นนับเป็นงานพัฒนาเชิงปฏิรูปที่เคลื่อนตัวมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน และก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเชิงโครงสร้างมากมายตามรายทาง ทั้งในระดับพื้นที่และระดับประเทศ ทั้งในด้านโครงสร้างทางความคิดทฤษฎีการพัฒนา ด้านแนวนโยบายการพัฒนากฎหมาย ตลอดจนด้านโครงสร้างความสัมพันธ์ทางสังคม
การปฏิรูปเป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่มุ่งสร้างความเป็นธรรม และลดความเหลื่อมล้ำ การปฏิรูปจึงไปไกลกว่าและลึกกว่างานพัฒนา และงานแก้ปัญหาตามปรากฏการณ์ระดับผิว อันเป็นงานประจำของทางราชการ หรืองานหว่านโปรยงบประมาณประชานิยม
การปฏิรูปเป็นกระบวนการเปลี่ยนแปลงบนพื้นฐานของการเรียนรู้ และเกิดความพร้อมใจกันของสังคมฝ่ายต่างๆ การปฏิรูปจึงต้องใช้ระยะเวลาและการปรับตัวเข้าหากัน ไม่ใช่วิธีการบังคับใจให้เปลี่ยนแปลงกันอย่างฉับพลันโดยใช้อำนาจรัฐ อำนาจกฎหมาย อำนาจกองทัพ หรืออำนาจมวลชนแบบการปฏิวัติ
การปฏิรูปเป็นแนวทางการเปลี่ยนแปลงในทางสายกลาง ซึ่งย่อมมีทั้งคนชอบและคนไม่ชอบ ธงปฏิรูปประเทศไทยที่ถูกชูขึ้นด้วยความจำเป็นในวิกฤตคราวนี้ เป็นเพียงหน้าต่างแห่งโอกาสบานน้อยๆ ที่เปิดออกมาเพียงระยะเวลาที่สั้นมาก ใครที่เห็นประโยชน์ร่วมกันควรเร่เข้ามา
สุดสัปดาห์ที่ผ่านมา ผมไปร่วมพูดคุยกับขบวนองค์กรชุมชน ผู้นำ อบต. และเอ็นจีโอจาก 19 จังหวัดในภาคอีสาน ร่วม 200 คน คนเหล่านี้เกินครึ่งเคยร่วมขบวนคนเสื้อแดง พวกเขามีความคึกคักกันมากที่จะร่วมการปฏิรูปคราวนี้
ที่นั่นพวกเขาจะเน้นการปฏิรูปภาคปฏิบัติการ และการเปลี่ยนจิตสำนึกสังคมเป็นด้านหลัก เพราะเป็นเรื่องที่สามารถกำหนดเองได้มากกว่าจะมุ่งกระบวนการจัดทำข้อเสนอต่อรัฐบาล ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องใช้ระยะเวลารอคอย และต้องพึ่งพาอำนาจภายนอก
พวกเขาตั้งเป้าหมายการขับเคลื่อนไว้ที่
“การปฏิรูปอำเภอ” ด้วยเหตุผลว่าอำเภอเป็นขอบพื้นที่การปกครองที่มีอำนาจรัฐภูมิภาคและส่วนกลางเข้าไปควบคุมดูแล เป็นขอบพื้นที่ทางการพัฒนาด้านเศรษฐกิจสังคมที่มีหน่วยราชการครบทุกด้านที่เกี่ยวพันกับชีวิตของชาวบ้าน และเป็นขอบพื้นที่ซึ่งมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นแบ่งกันดูแลครอบคลุมทุกตารางเมตรสาเหตุที่ไม่ตั้งเป้าการเปลี่ยนแปลงไว้ที่ระดับตำบล เพราะตำบลเป็นขอบพื้นที่ที่พวกเขาทำงานพัฒนากันในยามปกติอยู่แล้ว เขาเห็นว่าควรจะใช้ธงปฏิรูปคราวนี้ไปสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ยกระดับขึ้นไป ส่วนที่เขาไม่ตั้งเป้าการเปลี่ยนแปลงถึงระดับจังหวัด เพราะขอบเขตมันกว้างเกินกำลังและประสบการณ์ของเครือข่ายฐานราก
พวกเขาตั้งใจจะผนึกกำลังเป็นพันธมิตรเชิงยุทธศาสตร์ ก้าวข้ามความขัดแย้งสีเหลืองสีแดง เพื่อปฏิบัติการปฏิรูปอำเภอของตน ซึ่งประกอบด้วย เครือข่ายองค์กรชุมชนทั้งอำเภอ อบต.ทุกแห่ง กลุ่มข้าราชการที่มีอุดมการณ์ ชุมชนท้องถิ่น พ่อค้านักธุรกิจที่มีจิตอาสา เอ็นจีโอ และศิลปินสื่อมวลชนในพื้นที่
แต่ด้วยเหตุที่การปฏิรูปคราวนี้เป็นเรื่องที่สังคมต้องนำรัฐ ดังนั้นเพื่อที่จะทำให้พลังเครือข่ายทางสังคมมีความเข้มแข็งมากพอสำหรับภารกิจการนำขบวนปฏิรูปอำเภอ พวกเขาบอกว่า
“ต้องปฏิวัติจิตสำนึกของเครือข่ายเสียก่อน” ถือเป็นการปฏิวัติตนเองของภาคประชาชน จิตสำนึกที่พวกเขาขานรับกันมากและโดยทันทีมี 4 ประการ คือ จิตสำนึกในการปกครองโดยตนเอง (เป็นนายชะตาของตนเอง) จิตสำนึกรังเกียจคอร์รัปชัน จิตสำนึกปฏิเสธความรุนแรง และจิตสำนึกความเป็นธรรมทางสังคมส่วนรูปธรรมการปฏิบัติการเพื่อเปลี่ยนแปลงนั้น อำเภอ 300 แห่งของภาคอีสาน จะได้มีการระดมความคิดเครือข่ายทางสังคมในแต่ละพื้นที่ เพื่อเลือกประเด็นสาธารณะที่ทุกเครือข่ายเห็นพ้องต้องกันว่าเป็นเรื่องใหญ่ของทั้งอำเภอ และเป็นเรื่องซึ่งเกินกำลังที่เครือข่ายใดเครือข่ายหนึ่งจะทำได้สำเร็จอย่างน้อย 1 ประเด็น โดยทุกเครือข่ายจะมาลงแขกกันจัดการให้บรรลุผลภายในระยะเวลา 3 ปีของธงปฏิรูป
มีตัวอย่างที่เขาพูดกันซึ่งน่าสนใจมาก เช่น บางอำเภอกำลังมีปัญหาชาวบ้านนับหมื่นคนจะถูกราชการอพยพออกจากที่ป่าโดยไม่รู้ชะตากรรม บางอำเภอมีปัญหาหนี้สินเกษตรกรโดยชาวบ้านมีที่ดินติดอยู่กับ ธ.ก.ส.เกือบทุกครัวเรือน บางพื้นที่อยากทำโครงการปลูกป่าใช้หนี้ บางพื้นที่อยากทำรูปแบบกรรมสิทธิ์รวมหมู่ โดยมีระบบสหกรณ์ของชาวบ้านเข้ามาเป็นตัวกลาง บางอำเภอชาวบ้านไม่มีที่ดินทำกิน ในขณะที่มีพื้นที่สาธารณะที่รกร้างว่างเปล่าจำนวนมาก และอยู่ในวิสัยที่จะแบ่งส่วนมาทำโครงการโฉนดชุมชนได้ ฯลฯ
บางทีช่วง 3 ปีของการปฏิรูปคราวนี้ แม้จะเห็นการเปลี่ยนแปลงระดับบนไม่ได้มาก เนื่องจากข้อจำกัดของรัฐบาลและรัฐสภาอย่างที่เป็นอยู่ แต่ที่ระดับฐานรากในพื้นที่ 900 อำเภอทั่วประเทศ ก็น่าจะเห็นรูปธรรมการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างความสัมพันธ์ทางสังคม และจิตสำนึกที่สร้างสรรค์และหลากหลายจากพลังชุมชนท้องถิ่นและพลังสังคมที่นั่นนะครับ
