แบบแผนชีวิตในตัวเรา

โดย...ชัยยศ จิรพฤกษ์ภิญโญ เครือข่ายพุทธิกา http://www.budnet.org

ถ้าเราเอาเมล็ดพืชที่สมบูรณ์หว่านเพาะลงในดินที่อุดมสมบูรณ์ รดน้ำพอสมควร ในเวลาไม่นาน เมล็ดก็จะเพาะงอกและเติบโตขึ้นมา  โดยที่เรามีหน้าที่เพียงจัดเตรียมสภาวะแวดล้อมให้มีความพร้อม การงอกงามของเมล็ดก็เกิดขึ้นได้ด้วยตัวเมล็ดและสภาพแวดล้อมที่สนับสนุน เราพบได้ว่าเมล็ดงอกงามและเติบโตขึ้นได้ด้วยองค์ประกอบและเหตุปัจจัยที่สำคัญและจำเป็น ลำดับน้ำหนักของความสำคัญและจำเป็นในองค์ประกอบและเหตุปัจจัยอาจหนักเบาไม่เท่ากัน แต่การขาดองค์ประกอบใดก็ทำให้การงอกงามของเมล็ดอาจสะดุดได้ อย่างไรก็ดีเราก็พบว่าแม้เมล็ดไม่สมบูรณ์ แต่สภาพแวดล้อมดี หรือเมล็ดมีความสมบูรณ์แต่สภาพแวดล้อมไม่เลวร้ายมาก การงอกงามก็ยังเกิดขึ้น ชีวิตต่างดิ้นรนเพื่ออยู่รอด

ป่าเสื่อมโทรมหลายแห่ง ท้องทะเลที่ระบบนิเวศเสียหาย หากทิ้งระยะไปโดยที่ไม่มีสิ่งใดรบกวน  ระบบธรรมชาติก็จะค่อยๆ ทำให้เกิดการฟื้นตัว กลายสภาพเป็นป่าที่อุดมสมบูรณ์ ท้องทะเลที่ชุกชุม หากความเสื่อมโทรมนั้นไม่เลวร้ายจนเกินขีด ระบบธรรมชาติก็จะค่อยๆ สร้างการฟื้นตัวในที่สุด กรณีของพวกเรา เมื่อใดที่เรามีบาดแผลในร่างกาย หากบาดแผลไม่เลวร้าย ร่างกายของเราก็จะมีระบบซ่อมแซม เยียวยาเพื่อคืนสภาพเดิม หายจากบาดแผลและเป็นปกติในที่สุด กระบวนการรักษาบาดแผลด้วยการทำความสะอาด ใส่ยาฆ่าเชื้อโรคก็เพื่อป้องกันการติดเชื้อ รักษาความสะอาด กระบวนการนี้ช่วยให้ระบบร่างกายช่วยเยียวยา ซ่อมแซมบาดแผลได้รวดเร็วขึ้น

สิ่งมีชีวิตต่างมีพลังชีวิตในตนเอง พลังชีวิตนี้ทำหน้าที่เยียวยาบาดแผลให้คืนสู่สภาพปกติ พลังชีวิตในเมล็ดพืชทำให้เกิดการงอกเงยเติบโตของเมล็ดพืชเมื่อได้รับสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมและเอื้อต่อการทำงานของพลังชีวิต  เหมือนกับพลังธรรมชาติที่ช่วยให้ป่า ท้องทะเลคืนสภาพสู่ความอุดมสมบูรณ์ ฟื้นตัวจากความเสื่อมโทรมได้ พลังชีวิตในตัวเรามีทิศทางเชิงบวกเพื่อนำชีวิตไปสู่การงอกงาม เติบโตทั้งมิติทางกาย จิตใจ สังคม และในเชิงจิตวิญญาณ

จากสภาพทารก เด็กน้อยที่ต้องพึ่งพิงตนเอง กลายเป็นวัยรุ่น หนุ่มสาว ผู้ใหญ่ สู่วัยชราและร่วงโรย พลังชีวิตนำพาให้เราในมิติทางกายเติบโต และร่วงโรยในที่สุด  ในมิติทางสังคม เรามีบทบาทตามหน้าที่การงาน ตามความรู้ความสามารถที่มีอยู่ซึ่งไม่แตกต่างจากมิติทางกายที่เติบโต รุ่งโรจน์และร่วงโรยเช่นกัน  แต่สำหรับมิติทางจิตใจ และในทางจิตวิญญาณ การเติบโตมีความแตกต่างทางจากมิติทางกาย ทางสังคม เนื่องเพราะเราสามารถเรียนรู้ เติบโต ยกระดับคุณภาพจิตใจ พัฒนาความฉลาดทางจิตใจ ทางจิตวิญญาณให้สูงขึ้นได้ จนกล่าวได้ว่าเป็นงานที่ต้องเรียนรู้ พัฒนาไม่มีที่สิ้นสุด

พลังชีวิตทำหน้าที่ปกป้องชีวิต และนำทางชีวิตในทิศทางบวก และสร้างสรรค์ ดังนั้นในแง่หนึ่งยามเมื่อเราเผชิญกับภาวะยากลำบาก กระทบชีวิตและความมั่นคง ปลอดภัย โจทย์สำคัญในขั้นตอนนี้คือ การต่อสู้ดิ้นรนเพื่อความอยู่รอด ตัวเราจึงสร้างสิ่งที่เรียกว่า แบบแผนชีวิตเพื่อการอยู่รอด  แบบแผนนี้คือ เราสร้างตัวตน บุคลิกภาพ ความเชื่อ ทัศนคติในการรับมือกับโลกรอบตัว ซึ่งอาจหมายถึงการต่อสู้ แย่งชิง ปกป้อง และด้วยแบบแผนนี้พลังชีวิตในตัวอาจสร้างพลังในเชิงลบ เชิงทำลาย เช่น ความโกรธ เกลียด อิจฉา โลภ กลัว หลง พลังของอารมณ์ความรู้สึกเป็นพลังงานที่สร้างแรงขับเคลื่อนให้ตัวเราลงมือกระทำเพื่อสร้างสิ่งที่มุ่งหวังโดยมีเป้าหมายคือ เพื่อการอยู่รอด และนั่นอาจหมายถึงการเบียดเบียน ทำร้ายตนเองและสังคม

บาดแผลชีวิตที่เคยถูกทำร้าย เคยเจ็บปวด กลายเป็นความทรงจำที่ฝังอยู่ในตัวเรา  ยามเมื่อเผชิญสถานการณ์ที่กระตุ้นความทรงจำต่อประสบการณ์ของบาดแผลนั้น  แบบแผนชีวิตเพื่อการอยู่รอดทำงานทันที เช่น พฤติกรรมที่แสดงออกผ่านความวิตกกังวล ระแวง ปฏิเสธ  เลิกราความสัมพันธ์ ฯลฯ  แบบแผนนี้ทำงานเพื่อปกป้องและกระทำในสิ่งที่เหมาะสมที่สุดภายใต้สถานการณ์และภาวะนั้น

แต่ละคนต่างสร้างสรรค์แบบแผนชีวิตเพื่อการอยู่รอดภายใต้ความเชื่อบางอย่างที่กำกับตัวเรา ประสบการณ์ที่เกิดขึ้นสร้างผลกระทบต่อตัวเรา ก่อเกิดเป็นบุคลิกภาพ ระบบคุณค่า ความใส่ใจ สิ่งเหล่านี้กลายเป็นเปลือกห่อหุ้มตัวเราเพื่อใช้ดำเนินชีวิต เผชิญโลก ปะทะสังสรรค์กับคนรอบตัว และสัมพันธภาพ บางคนเลือกที่จะใส่ใจความปลอดภัย มั่นคง ระแวดระวังกับท่าที การกระทำที่อาจกระทำความมั่นคงปลอดภัยนี้ บางคนเลือกใส่ใจกับความสำเร็จ การเป็นที่ยอมรับของคนอื่นในความเก่ง ความสามารถของเรา บางคนเลือกให้ค่ากับความถูกต้อง ใส่ใจกับระบบระเบียบ ยึดถือหลักการ  ซึ่งไม่ว่าจะยึดถือหรือให้ค่ากับระบบคุณค่าใด  สิ่งสำคัญคือ ความตระหนักรู้ตัว ซึ่งสิ่งนี้จะได้มาต้องอาศัยการเรียนรู้ เข้าใจตนเอง     

ในยามที่เราไม่เดือดร้อนกับความอยู่รอด  เราสัมผัสถึงประสบการณ์ของความมั่นคง ปลอดภัย วางใจในความเป็นไป พลังชีวิตถูกขับเคลื่อนในทางสร้างสรรค์ เติบโต การใช้ชีวิตเป็นไปเพื่อความงอกงามของชีวิต ลักษณะนี้คือ แบบแผนชีวิตเพื่อการเติบโต เปรียบเหมือนการเติบโตงอกงามของดอกไม้ การกระทำที่สื่อแสดงถึงความรัก ความปลอดภัย ความวางใจ การยอมรับ ฯลฯ  โจทย์สำคัญ คือ เราทุกคนจักสามารถเข้าถึงแบบแผนชีวิตเพื่อการเติบโตได้ จำเป็นจะต้องรู้จัก เข้าถึง ตระหนักรู้กับแบบแผนชีวิตเพื่อการอยู่รอด ซึ่งหมายถึงเราแต่ละคนพึงใส่ใจกับการเรียนรู้ตนเอง และภายใต้ทรัพยากรขุมทรัพย์ล้ำค่าในสังคมไทยคือ รากฐานพุทธธรรมที่เน้นย้ำความสำคัญ เรื่องศีล สมาธิ ปัญญา  ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญของการเรียนรู้ตนเอง

หัวใจสำคัญของการเข้าใจพลังบวก ลบในตัวเราผ่านแบบแผนชีวิตทั้งเพื่อการอยู่รอด และการเติบโต ช่วยให้เราเพิ่มพูนความสามารถในการดำเนินชีวิตที่เป็นอิสระจากการดิ้นรนชีวิตเพื่ออยู่รอด และเข้าถึงภาวะชีวิตที่เป็นประโยชน์และสงบเย็น