เสรีภาพทางวิชาการ

โดย...ปกรณ์ นิลประพันธ์

ในช่วงเวลาที่ผ่านมามีการกล่าวอ้างกันถึง “เสรีภาพทางวิชาการ” (Academic Freedom) ประกอบการวิพากษ์วิจารณ์เรื่องราวต่างๆ กันอยู่เสมอ ทั้งที่หลายคนไม่มีผลงานทางวิชาการในเรื่องที่มีการวิจารณ์มาก่อน ผู้เขียนจึงสงสัยว่าการที่กลุ่มคนเหล่านี้อ้างถึงเสรีภาพทางวิชาการนั้น ถูกต้องหรือไม่ หรือเป็นเพียงการแสดงความเห็นตามเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น (Freedom of Speech) ทั่วๆ ไป

ตามหลักกฎหมายนั้น เสรีภาพทางวิชาการ หรือ Academic Freedom นั้น หมายถึงเสรีภาพของ “ครูบาอาจารย์และนักเรียน นิสิต นักศึกษา” ในการสอน การเรียน และการค้นคว้าหรือวิจัยเพื่อแสวงหาความรู้ (Knowledge) โดยปราศจากการขัดขวาง รบกวน หรือจำกัดอย่างไม่ชอบด้วยเหตุผลโดยอาศัยกฎระเบียบของสถาบันการศึกษา กฎหมายที่ไม่มีเหตุผล หรือแม้กระทั่งแรงกดดันของสังคม (Public Pressure)

ดังนั้น องค์ประกอบพื้นฐานของเสรีภาพทางวิชาการจึงมุ่งแสวงหาความรู้ (Intellectual) ในเรื่องที่ได้ศึกษาวิจัย รวมทั้งการประกาศ แถลง หรือเผยแพร่ข้อมูลหรือสรุปผลการศึกษาวิจัย และความเห็นที่เกี่ยวกับเรื่องที่ได้ศึกษานั้นต่อนักเรียน นิสิต นักศึกษา สมาคมของตน หรือต่อสาธารณชนโดยอิสระ ไม่อยู่ใต้อาณัติควบคุม ชักจูง หรือการเซ็นเซอร์ของใคร ตลอดจนการสอนตามหลักวิชาชีพ

เสรีภาพทางวิชาการจึงเป็นเสรีภาพของบุคลากรทางการศึกษา และนักเรียน นิสิต หรือนักศึกษา และเป็นผู้ศึกษาค้นคว้าหรือวิจัยในเรื่องใดให้ได้มาซึ่งองค์ความรู้ และแสดงความคิดเห็นในเรื่องที่ตนได้ศึกษาค้นคว้าหรือวิจัยเท่านั้น ไม่ใช่ทุกคนในสถาบันการศึกษาจะอ้างเสรีภาพทางวิชาการได้ เช่น คนสวนของมหาวิทยาลัยซึ่งไม่ได้ศึกษาค้นคว้าหรือวิจัย ไม่อาจอ้างว่ามีเสรีภาพทางวิชาการได้ เป็นต้น คงอ้างได้เฉพาะเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นเท่านั้น

กล่าวได้ว่าเสรีภาพทางวิชาการเกิดจากการศึกษาค้นคว้าหรือวิจัยของบุคลากรของสถาบันการศึกษาหรือวิจัย - อาณาเขตหรือรั้วของสถาบันการศึกษาหรือวิจัยหาได้ก่อตั้งเสรีภาพทางวิชาการขึ้นโดยอัตโนมัติแต่ประการใดไม่ - ผู้ซึ่งไม่ได้เป็นสมาชิกของสถาบันการศึกษาหรือวิจัย และไม่ได้ศึกษาค้นคว้าหรือวิจัยในเรื่องนั้นอย่างแท้จริง แม้จะไปแสดงความคิดเห็นในรั้วของสถาบันการศึกษาหรือวิจัย ก็ไม่อาจอ้างว่าตนกำลังใช้เสรีภาพทางวิชาการได้ คนเขาจะค่อนขอดเอาได้ว่าเราไปเอาชื่อสถาบันการศึกษาหรือวิจัยนั้นๆ มาแอบอ้าง ศิษย์เก่าศิษย์ปัจจุบันที่เขาเข้าใจหลักเสรีภาพทางวิชาการก็จะค้อนเอา

นี่ผมว่าตามตำรา และเป็นการใช้เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นทั่วไป ผมก็ไม่อาจอ้างเสรีภาพทางวิชาการได้เหมือนกัน ยกเว้นเรื่องที่ผมไปร่วมทำวิจัยกับสถาบันการศึกษา