ไทยพีบีเอส จังหวะก้าวสู่สากล

โดย...พลเดช ปิ่นประทีป

ในขวบปีที่ห้าของไทยพีบีเอส ในฐานะที่เป็นสื่อสาธารณะแห่งแรกของประเทศไทย และเป็นน้องใหม่ในวงการสื่อสาธารณะของโลก ได้รับเกียรติจากภาคีเครือข่ายสื่อสารมวลชนแห่งภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากองค์กรแม่ข่าย AIBD ที่มอบภารกิจการเป็นเจ้าภาพจัดประชุมสุดยอดสื่อสารมวลชนแห่งเอเชียเมื่อ 2930 พ.ค.ที่เพิ่งผ่านมา

ผมเองไม่มีความรู้และข้อมูลที่มากพอ และไม่อยู่ในวิสัยที่จะไปประเมินสถานการณ์และบทบาทของสื่อมวลชนในประเทศต่างๆ ในเอเชียแปซิฟิก หรือแม้กระทั่งกลุ่มประเทศอาเซียน ว่ามีพลังขับดันทางบวกหรือแรงหน่วงเหนี่ยวอย่างไรบ้างต่อการพัฒนาในประเทศตน อันเป็นประเด็นหนึ่งที่นักสื่อสารมวลชนเขามาคุยกันในครั้งนี้ แต่ถ้าสำหรับประเทศไทยแล้ว เราอยู่กับมันและได้เห็นพัฒนาการและการคลี่คลายตัวในเรื่องนี้อย่างชัดเจน

มีบทเรียนรู้และประสบการณ์ของไทยพีบีเอสที่ควรนำมาประกอบการพิจารณาบางประการ

ประการแรก เนื่องจากไทยพีบีเอสใช้เงินภาษีของประชาชนในการทำงาน จึงต้องสร้างทางเลือกที่แตกต่างจากสื่อรัฐและสื่อธุรกิจ ด้วยการตั้งมาตรฐานข่าวและรายการที่สูง และกำหนดจริยธรรมการทำงานสื่อสารมวลชนที่เข้มข้นเป็นพิเศษ สื่อสาธารณะต้องแข่งขันกับตัวเองเพื่อสร้างความเชื่อถือไว้วางใจจากผู้เสียภาษี สื่อสาธารณะไม่ใช่และต้องไม่เป็นคู่แข่งกับสื่อรัฐและสื่อธุรกิจ ตรงกันข้าม ควรเป็นสื่อที่เข้ามาเติมเต็มให้สังคมมีทางเลือกที่หลากหลายและสมดุลมากขึ้น

ประการที่สอง ในกระแสความแตกแยกทางการเมืองและความคิดที่รุนแรง มีการต่อสู้แย่งชิงอำนาจในโครงสร้างส่วนบนที่พลิกขั้วกันไปมา ต่างฝ่ายต่างมีเครือข่ายสื่อที่จัดตั้งขึ้นมาอย่างเป็นขบวนการเพื่อใช้ห้ำหั่นกัน กลับพบว่าเมื่อถึงจุดหนึ่งสังคมจะเรียกร้องต้องการสื่อที่เป็นอิสระ เป็นกลาง ไม่เลือกข้างและถือประโยชน์ประชาชนส่วนรวมเป็นที่ตั้ง ทั้งนี้เพื่อเป็นแหล่งข้อมูลข่าวสารสำหรับตรวจสอบความถูกต้องและใช้อ้างอิงท่ามกลางความสับสน เช่นเดียวกัน ในเหตุการณ์พิบัติภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นเป็นวงกว้างหรือแบบฉับพลัน อย่างกรณีมหาอุทกภัยเมื่อปีที่แล้ว ไทยพีบีเอสซึ่งไม่ติดขัดในเงื่อนไขเวลาออกอากาศกับสปอนเซอร์แบบทีวีธุรกิจ และมีการตัดสินใจที่คล่องตัวกว่าสื่อของทางราชการ เราจึงพร้อมที่จะปรับผังรายการได้ทันทีเพื่อปฏิบัติการรายงานข่าวสถานการณ์วิกฤตและให้ความรู้ข้อมูลข่าวสารที่จำเป็นในการจัดการตนเองของประชาชนผู้ประสบภัยนับล้านๆ ครอบครัวได้โดยทันที

ประการที่สาม พบว่าสภาผู้ชมผู้ฟังเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้สื่อสาธารณะมีความแตกต่างไปจากสื่อทั่วไป และมีส่วนอย่างสำคัญต่อการทำงานของไทยพีบีเอส ทั้งในด้านส่งเสริมการมีส่วนร่วม การพัฒนารายการ การเสริมสร้างสังคมที่รู้เท่าทันสื่อ และการตรวจสอบการทำงานของสถานี

ประการที่สี่ เครือข่ายความร่วมมือและพันธมิตรสื่อสาธารณะนานาประเทศเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่มีความสำคัญอย่างมากต่อการทำงานของไทยพีบีเอส เพราะการแสวงหารายการสุดยอดสารคดี และรายการสารประโยชน์ที่สร้างสรรค์แปลกใหม่ เพื่อการศึกษาของพลเมือง การแลกเปลี่ยนข่าวสารและรายการระหว่างกัน ตลอดจนการถ่ายทอดทางเทคนิควิชาการและเทคโนโลยี ล้วนเป็นสิ่งที่ช่วยย่นระยะเวลาเดินทางได้เป็นอย่างดี

ประการที่ห้า สื่อมิติใหม่หรือสื่อแห่งอนาคตเป็นแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วมาก และจะส่งผลต่อภูมิทัศน์สื่อและบทบาทตัวแสดงที่เกี่ยวข้องอย่างขนานใหญ่ ด้านหนึ่งเป็นการเสริมพลังองค์กรสื่อสารมวลชนในการสร้างสรรค์ ผลิตและเผยแพร่สาระสู่ผู้ชมผู้ฟังได้กว้างขวางและหลากหลายช่องทางมากขึ้น อีกด้านหนึ่ง ประชาชนก็สามารถเป็นทั้งผู้บริโภคและผู้สร้างสรรค์ ผลิตและเผยแพร่ข่าวสารรายการได้ด้วยตนเอง คุณภาพและความรับผิดชอบทางบรรณาธิการพ้นวิสัยที่จะมีองค์กรใดควบคุมได้ ในภาวะเช่นนี้ไทยพีบีเอสมีความพร้อมที่จะร่วมขบวนพัฒนาสื่อมิติใหม่และสื่อแห่งอนาคตอย่างเต็มตัว ด้วยมาตรฐานคุณภาพข่าวสารและรายการ และด้วยจริยธรรมของสื่อสาธารณะ

จากบทเรียนรู้และประสบการณ์ของไทยพีบีเอสดังได้กล่าวข้างตน มีคุณค่าของสื่อสาธารณะในฐานะที่เป็นเครื่องมือของสังคมในการพัฒนาประเทศและชุมชนท้องถิ่นที่มีความแตกต่างหลากหลาย เป็นเครื่องมือในการแก้ปัญหาและรับมือกับวิกฤตทั้งจากภัยธรรมชาติและจากความขัดแย้งระหว่างคนในสังคม เป็นเครื่องมือเชื่อมโยงผู้คนต่างเชื้อชาติ ศาสนาและวัฒนธรรมที่อยู่ร่วมประเทศให้เข้ามาหากันได้ดียิ่งขึ้น และเป็นเครื่องมือที่สามารถส่งเสริมบทบาทของประชาชนกับประชาชนในกลุ่มประเทศที่มีเขตแดนติดต่อกัน เพื่อสร้างความรับรู้ ความเข้าใจ ความหวงแหนในสันติภาพและความอยู่เย็นเป็นสุขร่วมกัน

น่าดีใจที่เวทีประชุมปีนี้ หลายประเทศให้ความสนใจรูปแบบสื่อสาธารณะแบบไทยพีบีเอสมากเป็นพิเศษครับ