ยุบหนอพองหนอกับอริยมรรค (ตอน๖)

ปุจฉา : กราบนมัสการพระอาจารย์ โยมได้ไปปฏิบัติธรรมที่วัดร่ำเปิง จ.เชียงใหม่

โดย...พระอาจารย์อารยะวังโส

ปุจฉา : กราบนมัสการพระอาจารย์ โยมได้ไปปฏิบัติธรรมที่วัดร่ำเปิง จ.เชียงใหม่ มาเมื่อวันที่ ๗–๑๔ ส.ค.ที่ผ่านมา ซึ่งเป็นวันแม่ เป็นการจัดของมูลนิธิทางธรรม ได้มีข้อสงสัยในการนั่งภาวนา เนื่องจากว่าได้ปฏิบัติทางสายพุทโธมาตลอด คือการดูลมหายใจ แต่พอไปปฏิบัติที่วัดร่ำเปิง ซึ่งใช้วิธียุบหนอพองหนอ จึงเกิดความสับสนขึ้นในการปฏิบัติ และหลังจากได้ฟังธรรมะก็พบคำว่า อริยมรรคองค์ ๘ ซึ่งก็ยังไม่ทราบความหมาย จึงขอกราบเรียนถามพระอาจารย์ว่า อริยมรรคองค์ ๘ มีความเกี่ยวข้องกับการปฏิบัติยุบหนอ พองหนอ และภาวนา “พุทโธ” อย่างไร

ขนิษฐา ดวงสงค์
มหาวิทยาลัยแม่โจ้
จ.เชียงใหม่

วิสัชนา : ดังนั้นไม่ว่าจะปฏิบัติในวิธีการใดก็หนีไม่พ้นที่จะต้องพูดเรื่องสมถะและวิปัสสนา เพียงแต่อุบายวิธีนั้นอบรมไปพร้อมกัน ด้วยปัญญาอบรมจิต เมื่อจิตเป็นสมาธิ สมาธิเกิดปัญญา หรือควบคุมจิตจนเกิดเป็นสมาธิ แล้วนำไปสู่การเกิดปัญญา จริงๆ แล้วทั้งสองวิธีการนี้ก็เหมือนๆ กัน แต่ขึ้นอยู่กับจริต จริตของพวกชอบนึกชอบคิด ท่านก็ให้ไปนึกคิดในสิ่งที่เป็นประโยชน์ เช่น มาคิดมานึกค้นคว้าในเรื่องรูปนามขันธ์ ๕ เห็นความเกิดความดับ หรือเห็นความจริงในความเป็นไปของส่วนประกอบของมหาภูตรูปนี้หรือกายนี้ หรือเห็นในความเป็นจริงที่เคลื่อนไหวในอายตนะทั้ง ๑๒ ที่ส่งมาตั้งแต่ภายนอกภายในก็แล้วแต่ ก็เป็นไปตามอุบายวิธีหนึ่งของพวกชอบคิดชอบนึก

ส่วนผู้มีจริตที่มีศรัทธา มีจริตอันเป็นไปแห่งวิถีที่ไม่ชอบคิดไม่ชอบนึก ก็จะควบคุมจิตได้เร็ว พวกนี้มักจะเป็นสมถะที่เกิดขึ้นเร็วเป็นสมถยานิก มีสมถะเป็นเบื้องต้นและใช้จิตที่มีความพรั่งพร้อมของสมาธิในระดับกลางๆ หรืออุปจารสมาธิ เข้าสู่วิถีธรรมตามโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ในเบื้องต้น คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ ก็คือเข้าสู่กระบวนการของสติปัฏฐาน ๔ อันมีกาย เวทนา จิต ธรรม แต่ในสติปัฏฐานและสัมมัปปธานที่มีความเพียรชอบควบคุมอยู่นั้น ก็จะมีการสร้างกำลังธรรมเกิดขึ้นบนเส้นทางของจิต กำลังธรรมดังกล่าวคือการสร้างองค์ธรรมที่เรียกว่า อิทธิบาท ๔ ให้ธรรมอิทธิบาทสัมปยุตกับจิตตามลำดับ คือการรวบเข้าสู่อำนาจจิต จนจิตเกิดอำนาจธรรมขึ้น ธรรมที่เกิดในอำนาจจิตนั้นก็นำไปสู่วิถีของมรรคที่นำไปสู่มรรคญาณ มรรค คือ เส้นทางที่เกิดญาณขึ้นตามที่กล่าวในเรื่องของญาณ อิทธิบาท ๔ ยังไม่พอ บาทเป็นเบื้องต้น อิทธิ คือ ความสำเร็จ อิทธิบาท คือ เบื้องต้นไปสู่ความสำเร็จ

อิทธิบาทนั้นเป็นฤทธิ์ที่ยังขาดกำลัง ก็ยังต้องสัมปยุตกับธรรมที่เรียกว่า พละ ๕ หรืออินทรีย์ ๕ ถ้าจะกล่าวพละ ๕ ก็กล่าวพละ ๕ ถ้าจะกล่าวอินทรีย์ ๕ ก็กล่าวอินทรีย์ ๕ แต่มักจะกล่าวในขั้นปฏิบัติเป็นพละ ๕ ถ้าปริยัติจะกล่าวเป็นอินทรีย์ ๕

เมื่ออิทธิบาท ๔ กับพละ ๕ สัมปยุตธรรมกันก็จะเกิดเป็นอิทธิบาท ๔ ตรงนี้นักปฏิบัติมักจะสับสนถ้าเป็นผู้ที่ไม่ได้ชำนาญในเรื่องความเข้าใจธรรมะ ก็จะข้องใจเมื่ออ่านทางปริยัติ และเข้าใจความหมายว่า เป็นการประชุมธรรมโดยฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา มารวมธรรมเข้ากับศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา เมื่อเกิดพลังธรรมจากการสัมปยุตธรรมบนวิถีธรรมที่มีสติควบคุม มีความเห็นชอบนำอยู่ คือสติกับความเพียรชอบต้องใช้ทั้งในเบื้องต้น ท่ามกลาง และในที่สุด โดยในเบื้องต้นนั้นเป็นสมถะ เพราะในเบื้องที่เข้าสู่สมาธิเราต้องการสติที่บริสุทธิ์ สติที่บริสุทธิ์ก็คือจิตที่ตั้งมั่นดีแล้ว ให้มีปัญญานำสติ รู้เท่ารู้ทันในธรรมทั้งหลายจึงจะเกิดการสัมปยุตธรรมขึ้นได้ เมื่อสัมปยุตธรรมเกิดขึ้นจนอินทรีย์แก่กล้า ยับยั้งอำนาจอกุศลที่เกิดจากนิวรณ์ธรรมได้ ดุจเราปิดประตูปิดหน้าต่างเรียบร้อย ไม่ให้พวกคนพาลความไม่ดีหรือผู้ที่ไม่เป็นมิตรเข้ามาในบ้านเรือนเรา ที่อาจเป็นโจรมาปล้นเราได้