เอเลียน สปีชีส์...ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นครองโลก

....วันพรรษา อภิรัฐนานนท์

เรื่องตลกร้ายของความหลากหลาย ที่เอาเข้าจริงแล้วก็ชักตลกไม่ค่อยออก เกี่ยวกับเอเลียน สปีชีส์ (Alien Species) หรือชนิดพันธุ์ต่างถิ่น ที่กำลังคุกคามความมั่นคงทางชีวภาพของโลก จุดจบที่กำลังคุกคามความเป็นไปของทุกสายพันธุ์สิ่งมีชีวิตบนโลก

จุดจบที่จุดเริ่มต้น

โลกคือความหลากหลาย เราทุกคนไม่อาจปฏิเสธความจริงของโลกในข้อนี้ อย่างไรก็ตาม หากเอเลียน สปีชีส์ ผู้แตกต่างนำมาซึ่งการรุกรานต่อชนิดพันธุ์ท้องถิ่นอย่างรุนแรง การอยู่ร่วมกันระหว่างสายพันธุ์ที่แตกต่างอันหลากหลายบนโลกจะเป็นไปได้หรือไม่ คำถามสุดคลาสสิกที่ว่า สายพันธุ์สิ่งมีชีวิตสุดท้าย ณ วันสิ้นโลก จะคือสายพันธุ์อะไร จนบัดนี้ก็เป็นอันรู้กันแล้วว่าจะไม่ใช่สายพันธุ์มนุษย์แน่!

ปีนี้ (2010) สหประชาชาติกำหนดให้เป็นปีแห่งความหลากหลายทางชีวภาพ (International Year of Biodiversity) เพื่อให้มนุษยโลกตระหนักถึงภัยคุกคามทางชีวภาพ โดยเฉพาะการรุกรานของชนิดพันธุ์ต่างถิ่น ซึ่งเป็นภัยคุกคามที่ร้ายแรงที่สุดในเวลานี้ ศ.ดร.สมศักดิ์ ปัญหา จากภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่า ถ้าเอเลียน สปีชีส์ ที่เข้ามา เป็นสปีชีส์ชนิดรุกราน พวกมันจะส่งผลต่อระบบนิเวศอย่างรุนแรง น่ากลัวและเกินคาดเดา

ลูกโซ่แห่งการล้มตาย

ลูกโซ่หายนะเริ่มจากระบบนิเวศที่เปลี่ยนแปลง สัตว์ต่างถิ่นทำลายสัตว์พื้นเมืองเก่า เมื่อสูญพันธุ์ระบบนิเวศก็ล่ม รวมทั้งในระหว่างทางแห่งความล่มสลาย ยังอาจพบการใช้สารเคมีปราบ ซึ่งสารเคมีที่ตกค้างก็เป็นโทษต่อสุขภาพของคนและสัตว์ในพื้นที่นั่นเอง ลูกโซ่ถัดไปคือระบบเศรษฐกิจ ระบบที่ต้องอาศัยฐานรากทางเศรษฐกิจจากพืชและสัตว์ ความสูญเสียที่เกิดขึ้นต้องนับว่ามาก มากและยังไม่จบ

สำหรับสถานการณ์ระบาดทางชีวภาพ ศ.ดร.สมศักดิ์ กล่าวว่า ปัจจุบันมีการเฝ้าระวังเอเลียน สปีชีส์ ในระบบโลก ซึ่งได้ทำการรวบรวมสายพันธุ์ต่างถิ่นชนิดรุกรานแบบร้ายแรง 10 อันดับไว้ คือ หอยม้าลาย ปลาช่อนงูเห่า นกกิ้งโครงพันธุ์ยุโรป ผึ้งเพชฌฆาต กระรอกสีเทา คางคกไร่อ้อย กระต่ายยุโรป และปลาไน

ส่วนประเทศไทย สำนักความหลากหลายทางชีวภาพ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้รวบรวมข้อมูลของชนิดพันธุ์ต่างถิ่นในไทยไว้ ณ ขณะนี้จำนวน 3,500 ชนิดสายพันธุ์ โดยจำนวน 182 ชนิดสายพันธุ์เป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่มีศักยภาพในการรุกรานประเทศไทย ในจำนวนนี้มี 15 ชนิดสายพันธุ์ที่เป็นเอเลียน สปีชีส์ ที่ไทยต้องเฝ้าระวังสูงสุด คือ หอยเชอรี่ หอยทากแอฟริกา ไส้เดือนยักษ์ หอยกะพงเทศ เต่าแก้มแดง ตะพาบไต้หวัน ปลากดหลวง ต้นสาบหมา นากหญ้าไมยราบยักษ์ ปลาซักเกอร์ หนอนใบผัก แมงมุมแม่หม้ายสีน้ำตาล ผักตบชวา หอยข้าวสาร และกบอเมริกันบุลฟร็อก

เพชฌฆาตผู้รุกราน

สายพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกคืบอย่างน่ากลัวที่สุดยามนี้ ดร.สมศักดิ์ กล่าวว่า ไม่พ้นหอยเชอรี่ ซึ่งแพร่กระจายพันธุ์อย่างรวดเร็ว ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมาหลังนำเข้าหอยเชอรี่ ปรากฏว่าประชากรหอยขยายเป็นหลายสิบล้านตัว กินต้นข้าวกินสัตว์ในท้องนาข้าว และทำให้ไทยมีปัญหาอย่างมาก โดยเฉพาะเมื่อคำนึงว่าไทยส่งออกข้าวเป็นอันดับหนึ่ง ปัญหายาฆ่าแมลง ยาฆ่าหอย ตกในพื้นที่ ตกแก่เกษตรกร ทำให้เราต้องตามเก็บศพ รักษาโรคไต โรคตับ และอีกหลายโรคที่กำลังเป็นปัญหาใหญ่ของสาธารณสุขคนไทย

เพชฌฆาตต่างถิ่นกระจายอยู่ทั่วประเทศ หอยเชอรี่และทากยักษ์แอฟริกากระจายอยู่ในทุกจังหวัด หอยกะพงเทศระบาดที่สงขลา เต่าแก้มแดงหรือเต่าญี่ปุ่น อาศัยในน้ำเน่าดีกว่าเต่าไทย แพร่พันธุ์เร็วกว่าเต่าไทย ทำให้ไทยตอนนี้เหลือเต่าถิ่นน้อยมาก นอกจากนี้ก็มีไส้เดือนยักษ์ ซึ่งการเคลื่อนที่ของมันทำให้เกิดการพังทลายของหน้าดิน กบอเมริกันบุลฟร็อก คางคกไร้อ้อย แมงมุมแม่หม้ายสีน้ำตาล ผึ้งเพชฌฆาต สัตว์ต่างถิ่นที่ล้วนเต็มไปด้วยพิษ

ตะพาบไต้หวัน ตัวใหญ่ดุร้าย พบที่ระยอง ชลบุรี และตราด ความโหดเหี้ยมของมัน ทำให้มันเที่ยวกัดกินสัตว์น้ำในระบบนิเวศของไทย หลายพื้นที่ที่สัตว์ในระบบนิเวศเดิมเกือบจะสูญพันธุ์ นากหญ้า หอยข้าวสาร และปลาซักเกอร์ ซึ่งงานวิจัยหลายชิ้นระบุตรงกันว่า น่ากลัว อย่างปลาซักเกอร์ (ปลากดเกราะ) ครั้งหนึ่งเคยเป็นที่นิยมเลี้ยงในตู้ปลา ทำหน้าที่ดูดกินเศษซาก เพื่อเจ้าของจะได้ไม่ต้องทำความสะอาดตู้ แต่หลังจากหายเห่อ ซักเกอร์ก็ถูกปล่อยไปในแม่น้ำลำคลอง และกลายเป็นผู้ยึดคลอง คลาคล่ำอยู่ในคลองน้ำจืดน้ำเน่าทั่วไป

การที่ซักเกอร์แพร่พันธุ์ได้ดี เพราะคงทนต่อสภาพแวดล้อม โผล่ขึ้นรับอากาศที่ผิวน้ำโดยตรง จึงเติบโตได้ในแหล่งน้ำที่ออกซิเจนละลายต่ำ จากการสำรวจยังพบว่ามันเป็นปลาที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในคลอง อาจเพราะแย่งอาหารและที่อยู่อาศัยได้มากกว่าปลาท้องถิ่นที่ขนาดเล็ก มีพฤติกรรมหากินตามพื้นท้องน้ำ ด้วยการดูดเศษอินทรียวัตถุ จึงอาจกินไข่ปลาท้องถิ่นเข้าไปด้วย

ละอองแห่งจักรวาล

น่าสงสารสัตว์ท้องถิ่นไทย ที่ ศ.ดร.สมศักดิ์ กล่าวว่า นิสัยใจคอเหมือนคนไทย อย่างเต่าไทยก็ค่อยๆ ว่ายน้ำ ค่อยๆ อยู่ ค่อยๆ กิน นิสัยใจคอไม่สู้รบ เมื่อมันต้องต่อกรกับวอริเออร์ตะพาบหรือเต่านักรบต่างถิ่น ลองคิดดูว่ามันจะแพ้เปรียบและน่าสงสารเพียงไหน กว่าเต่าไทยจะมีนิสัยและวิถีชีวิตแบบไทยๆ การทำให้พวกมันตกอยู่ในสนามของผู้ล่าที่มันไม่เคยรู้จักมาก่อน ไม่ยุติธรรมต่อพวกมัน

...สปีชีส์สายพันธุ์ต่างๆ เป็นสิ่งที่มีค่า พวกมันใช้เวลาวิวัฒนาการมาพร้อมกับโลก หลายล้านปีหรือมากกว่านั้น มนุษย์จะทำให้หมดไปภายในชั่วระยะเวลาสั้นๆ น่าเศร้าหากจะเป็นเช่นนั้นจริงๆ ความหลากหลายทางชีวภาพเป็นเรื่องของวิวัฒนาการ ที่ต้องค่อยๆ เปลี่ยน ค่อยๆ เป็นไป เหมือนกับโลกที่ค่อยๆ หมุน และทุกสิ่งทุกอย่างที่ค่อยๆ หมุนไปตามโลก เกสรดอกไม้ที่บินว่อน พร้อมๆ กับละอองของจักรวาลที่ลอยละล่องในอากาศและผสมกลมกลืนอยู่กับเรา