ของชิ้นเอกในกรมศิลปากร

โดย...กรพินธุ์ ทวีตา นักจดหมายเหตุผู้ชำนาญการพิเศษ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ

คณะกรรมการแห่งชาติ ว่าด้วยแผนงานความทรงจำแห่งโลก (Memory of the World Programme) ของคณะกรรมการแห่งชาติ ว่าด้วยการศึกษาวิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ องค์กรศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (United Nations Education Science and Culture Organization – UNESCO) ประเทศไทย ได้ศึกษาค้นคว้าเอกสารจดหมายเหตุที่เกี่ยวเนื่องกับการปฏิรูปการบริหารการปกครองบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ระหว่างพุทธศักราช 2411-2453 ที่เก็บรักษาอยู่ในสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ และสำนักหอสมุดแห่งชาติ พบว่า

เอกสารจดหมายเหตุที่เก็บรักษาในหน่วยงานดังกล่าว มีความโดดเด่นเป็นพิเศษและมีความสำคัญในระดับโลก เนื่องจากเป็นเอกสารราชการต้นฉบับที่เป็นของแท้ไม่สามารถหามาทดแทนได้

เป็นเอกสารที่มีความโดดเด่นเป็นหนึ่ง เกิดขึ้นจากการพิจารณาไตร่ตรองอย่างสุขุมรอบคอบในการกำหนดนโยบายสำคัญในการปฏิรูปประเทศจากรัฐและสังคมตามจารีตประเพณีดั้งเดิม ให้เป็นประเทศที่ได้รับการพัฒนาให้ทันสมัย

ขณะเดียวกันแสดงให้เห็นถึงความมีสัมพันธไมตรีอันดีกับต่างประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเวลาที่อิสรภาพของประเทศอยู่ในภาวะที่ล่อแหลมต่อลัทธิอาณานิคมของประเทศตะวันตก

พระอัจฉริยภาพของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจสำคัญในการปฏิรูปการปกครองและพัฒนาประเทศ และสอดคล้องกับอุดมการณ์ของสหประชาชาติ ในด้านการสร้างความเคารพในสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพ การส่งเสริมการศึกษาเพื่อมวลชนและการศึกษาเพื่อพัฒนาอาชีพ การปฏิรูปที่ดินและการชลประทาน การปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดิน การพัฒนาเองและคุณภาพชีวิต การเสริมสร้างสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศในยุโรปและเอเชีย การปฏิรูปกฎหมายและการศาล การปฏิรูปการทหารและความมั่นคง การปฏิรูประบบเศรษฐกิจและการคลัง การปฏิรูปการเมืองการปกครอง การเสริมสร้างองค์ความรู้แบบตะวันตก ความรู้ด้านศาสนา วัฒนธรรมและวิทยาศาสตร์

เอกสารจดหมายเหตุที่เกี่ยวเนื่องกับการปฏิรูป การบริหารการปกครองบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ระหว่างพุทธศักราช 2411-2453 ที่เก็บรักษาอยู่ในสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ เดิมเก็บรักษาอยู่ที่สำนักราชเลขาธิการมหาดไทย กระทรวงยุติธรรรม กระทรวงโยธาธิการ กระทรวงธรรมการ กระทรวงวัง และกระทรวงมุรธาธร มีลักษณะเป็นกระดาษฝรั่งที่สั่งซื้อจากต่างประเทศ มีจำนวนประมาณ 800,000 แผ่น หรือรวมความยาวประมาณ 765.8 ฟุต ประกอบด้วยเอกสารโต้ตอบ พระราชบันทึกถึงเสนาบดี พระราชวงศ์ และข้าราชการ พระราชหัตถเลขาถึงบุคคลชาวไทยและชาวต่างประเทศ พระราชวิจารณ์ รายงานการประชุม ร่างพระราชกฤษฎีกาและพระราชกำหนด รายงานจากมณฑลหัวเมืองต่างๆ และเอกสารอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง

เอกสารจดหมายเหตุที่เกี่ยวเนื่องกับการปฏิรูปการบริหารการปกครองบ้านเมืองในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ระหว่างพุทธศักราช 2411-2453 ที่เก็บรักษาอยู่ในสำนักหอสมุดแห่งชาติเป็นหนังสือสมุดไทย ซึ่งเดิมสำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรีได้รับมอบจากหน่วยงานในพระบรมมหาราชวัง และได้ส่งมอบให้หอสมุดแห่งชาติ (ในเวลานั้น) เมื่อพุทธศักราช 2482 เอกสารชุดนี้แบ่งเป็นหมวดวรรณคดี จดหมายเหตุ หมายรับสั่ง และกฎหมาย

ปัจจุบันเอกสารจดหมายเหตุที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกชุดนี้ ได้รับการอนุรักษ์เป็นอย่างดียิ่ง มีการจัดเก็บรักษาในห้องที่ควบคุมอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ตลอด 24 ชั่วโมง มีการถ่ายไมโครฟิล์ม เพื่อให้บริการแทนเอกสารต้นฉบับ และดำเนินโครงการอนุรักษ์เอกสารจดหมายเหตุรัชกาลที่ 5 มรดกความทรงจำโลก โดยจัดหาวัสดุจัดเก็บเอกสารที่ไร้กรด (Acid Free) และมีคุณภาพตามมาตรฐานวิชาการ เพื่อให้เอกสารจดหมายเหตุชุดนี้ไม่เสื่อมสภาพ มีความแข็งแรง และมีอายุยืนยาวเก็บเป็นข้อมูลประวัติศาสตร์ที่สำคัญ และเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่มีคุณค่ายิ่งของชาติ และของโลกไว้ให้ศึกษาค้นคว้าตลอดไป