สิทธิบัตรทางการค้า

มาตรา 3 แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 บัญญัติว่า “สิทธิบัตร” หมายความว่า “หนังสือสำคัญที่ออกให้เพื่อคุ้มครองการประดิษฐ์หรือการออกแบบผลิตภัณฑ์ตามที่กำหนด โดยบทบัญญัติแห่งพระราชบัญญัตินี้” ตามคำนิยามดังกล่าว สิทธิบัตรคือรูปแบบของการให้ความคุ้มครองสิทธิตามกฎหมายในลักษณะที่เป็นเอกสารสิทธิชนิดหนึ่ง ทำนองเดียวกับโฉนดที่ดิน

สิทธิบัตรเป็นทรัพย์สินทางปัญญาประเภทหนึ่ง จึงมีสิทธิที่ก่อตั้งขึ้นโดยกฎหมายพิเศษ หรือกฎหมายเฉพาะ คือพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 แก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 ถ้าไม่มีกฎหมายดังกล่าวรองรับสิทธิในการประดิษฐ์หรือการออกแบบผลิตภัณฑ์ก็ไม่ได้รับความคุ้มครอง ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยก่อนที่จะมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ว่าวิธีการประดิษฐ์หรือ “สิทธิเปเตนท์” ไม่ปรากฏว่ามีกฎหมายไทยก่อตั้งคุ้มครอง จึงไม่ได้ชื่อว่าเป็นสิทธิตามกฎหมาย ไม่อาจก่อให้เกิดมูลละเมิดที่จะเรียกร้องบังคับทางศาลได้ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 837/2507)

สิทธิบัตรแยกตามลักษณะของสิ่งที่ได้รับความคุ้มครองได้เป็น 2 ประเภท คือ สิทธิบัตรการประดิษฐ์ และสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ สิทธิบัตรการประดิษฐ์ออกให้เพื่อคุ้มครองการประดิษฐ์ที่มีลักษณะที่กำหนดกฎหมาย การประดิษฐ์ (Invention) หมายถึง “การคิดค้นหรือคิดทำขึ้น อันเป็นผลให้ได้มาซึ่งผลิตภัณฑ์หรือกรรมวิธีใดขึ้นใหม่ หรือการกระทำใดๆ ที่ทำให้ดีขึ้นซึ่งผลิตภัณฑ์หรือกรรมวิธี”ดังคำนิยามที่บัญญัติไว้ในมาตรา 3 แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตรฯ จากคำนิยามดังกล่าวจะเห็นได้ว่า การประดิษฐ์โดยเนื้อแท้แล้วก็คือความคิดสร้างสรรค์เกี่ยวกับการผลิตผลิตภัณฑ์นั่นเอง ซึ่งแยกออกได้เป็น 2 ลักษณะ คือ ผลิตภัณฑ์และกรรมวิธี

การประดิษฐ์ที่เป็นผลิตภัณฑ์ (Product) พระราชบัญญัติสิทธิบัตรฯ ไม่ได้นิยามว่า หมายถึงอะไร อาจเป็นเพราะเห็นว่ามีความหมายในตัวเองอยู่แล้วว่าผลิตภัณฑ์คือสิ่งที่เป็นวัตถุที่มนุษย์ผลิตขึ้น เช่นเครื่องจักรกล อุปกรณ์ เครื่องมือ เครื่องใช้ต่างๆ อย่างไรก็ตามการที่กฎหมายไม่มีบทนิยามเกี่ยวกับเรื่องนี้ ก็ทำให้เกิดปัญหาในการตีความขึ้นได้ เช่นว่าคำว่า “ผลิตภัณฑ์” จะหมายความรวมถึงสิ่งที่มีชีวิตที่มนุษย์ผลิตขึ้นได้ด้วยหรือไม่ อาทิ สัตว์พืช หรือจุลชีพ ที่มนุษย์คิดค้นขึ้นได้นอกเหนือจากที่มีอยู่ตามธรรมชาติ

ส่วนการประดิษฐ์ที่เป็นกรรมวิธี (Process) นั้น พระราชบัญญัติสิทธิบัตรฯ มาตรา 3 ได้ให้คำนิยามว่า หมายถึง “กรรมวิธี กระบวน หรือวิธีการในการผลิต หรือการเก็บรักษาให้คงสภาพ หรือให้มีคุณภาพดีขึ้นซึ่งผลิตภัณฑ์ และรวมถึงการใช้กรรมวิธีนั้นๆ ด้วย” ซึ่งเป็นการกำหนดขอบเขตของกรรมวิธีที่กฎหมายสิทธิบัตรมุ่งที่จะให้ความคุ้มครอง เช่น กรรมวิธีผลิตกาแฟสำเร็จรูป กรรมวิธีผสมพันธุ์ฝ้าย และกรรมวิธีการถนอมอาหาร เป็นต้น

สิ่งที่กฎหมายสิทธิบัตรมุ่งที่จะให้ความคุ้มครองอีกประเภทหนึ่งคือการออกแบบผลิตภัณฑ์ (Product Designs) คือการสร้างสรรค์ลักษณะภายนอกของผลิตภัณฑ์ซึ่งแบ่งออกได้เป็น 3 ลักษณะ คือรูปร่างของผลิตภัณฑ์ และลวดลายหรือสีของผลิตภัณฑ์อีกประเภทหนึ่งมาตรา 3 แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตรฯ ได้ให้คำนิยามว่า “แบบผลิตภัณฑ์” ว่าหมายความถึง “รูปร่างของผลิตภัณฑ์ หรือองค์ประกอบของลาดลายหรือสีของผลิตภัณฑ์ อันมีลักษณะพิเศษสำหรับผลิตภัณฑ์ซึ่งสามารถใช้เป็นแบบสำหรับผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมรวมทั้งหัตถกรรมด้วย” คำนิยามดังกล่าวทำให้เห็นได้ว่า การออกแบบผลิตภัณฑ์ก็