หอสมุดแห่งชาติ เปิดแบบเรียนไทยยุคแรก

โดย สมาน สุดโต

ในโครงการพัฒนาและส่งเสริมหอสมุดแห่งชาติ เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ตลอดชีวิต วิทยากรได้นำเสนอแบบเรียนยุคแรก พร้อมทั้งบอกว่ากำลังสอบทานตำราเรียนโบราณ 2 เล่ม ที่นิยมในสมัยโบราณ ได้แก่ ประถม ก กา และประถมมาลา หรือปฐมาลา เพื่อจัดพิมพ์ใหม่ โดยจะรักษาอักขรวิธีไว้ตามเดิม

ทั้งนี้ จากการเปิดเผยของ บุญเตือนศรีวรพจน์ ผู้เชี่ยวชาญด้านอักษรศาสตร์กรมศิลปากร ที่กล่าวในการบรรยาย เรื่อง “คุณค่าหนังสือแบบเรียนไทย” ตามโครงการพัฒนาและส่งเสริมหอสมุดแห่ง ชาติ เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ตลอดชีวิต (ทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาค) ประจำปี 2561 ของสำนักหอสมุดแห่งชาติ เมื่อวันที่ 26ก.ค. 2561

ข้อมูลที่อาจารย์บุญเตือน แจกจ่ายแก่ผู้เข้าร่วมวงเสวนาว่า หนังสือประถม ก กา ว่า เป็นแบบเรียนไทยที่แพร่หลายเล่มหนึ่งในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น โดยไม่ทราบว่าใครเป็นผู้แต่ง และแต่งเมื่อไร แต่เป็นที่นิยมให้นักเรียนได้เรียนกันทั่วไปทั้งในเมืองหลวงและต่างจังหวัด จนถึงรัชสมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงตั้งโรงเรียนหลวง และโปรดให้พระศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) เรียบเรียงแบบเรียนภาษาไทย คือ มูลบทบรรพกิจ วาหนิติ์นิกร อักษรประโยค สังโยคพิธาน ไวพจน์พิจารณ์ และพิศาลการันต์ โดยให้โรงพิมพ์หลวงพิมพ์ขึ้น เพื่อเป็นแบบเรียนใหม่ แต่มีจำนวนจำกัด ใช้กันในเมืองหลวงเป็นส่วนมาก ทำให้หัวเมืองยังคงใช้หนังสือ ประถม ก กา เป็นแบบเรียน สืบเนื่องมาถึงรัชสมัยสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 แม้จะมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติประถมศึกษา พ.ศ. 2464 แล้วก็ตาม

อาจารย์บุญเตือน เขียนไว้ตอนหนึ่งว่า หนังสือประถม ก กา มีคุณูปการต่อการสร้างสรรค์ความเจริญด้านวัฒนธรรม ภาษา ของสังคมไทยมานานนับร้อยปี ปัจจุบันแม้จะไม่มีหนังสือนี้ในหลักสูตรการเรียนการสอนของสถานศึกษาไทย แต่เนื้อหาบางส่วนของประถม ก กา ยังเป็นที่อ้างอิง และเป็นตัวอย่างอยู่ในแบบเรียนบางเล่ม ในยุคต่อมา อาจารย์ยกตัวอย่างประกอบ เช่น

เกิดมาเป็นคน หนังสือเป็นต้น วิชาหนาเจ้า

ถ้าแม้นไม่รู้ อดสูอายเขา เพื่อนฝูงเยาะเย้า ว่าเง่าว่าโง่

ในการเล่าเรื่องวิวัฒนาการและคุณค่าของแบบเรียนไทย อาจารย์บุญเตือน เล่าว่า การออกเสียง ก ไก่ ข ไข่ ที่เราคุ้นเคยในขณะนี้ เปลี่ยนแปลงจากการออกเสียงในสมัยที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงแต่งแบบเรียนเร็ว และใช้สอนเป็นครั้งแรกที่โรงเรียนวัดนิเวศธรรมประวัติ ช่วงที่อุปสมบทและจำพรรษาที่นั่น ในสมัยรัชกาลที่ 5 ให้อ่านว่า ก กบ และ ข เขียด ส่วน ภราดา ฟ. ฮีแลร์ ครูฝรั่งที่รู้ภาษาไทยแบบไม่ธรรมดา แต่งดรุณศึกษา ให้เด็กไทยเล่าเรียน ให้อ่านแปลกออกไป เช่น ป ปลา ก็ให้อ่าน ป เป็ด บ ใบไม้ ก็ให้อ่าน บ บัว เป็นต้น และตั้งข้อสังเกตการออกเสียงตัวอักษรที่อ่านเหมือนกัน ความแตกต่างอยู่ที่ออกเสียง เช่น ข ไข่ มีลมออก 25% และ ข ขวด (ข หัวหยัก) มีลมออก 50%

ส่วนหนังสือ ประถมมาลา หรือปฐมมาลาเป็นแบบเรียนหนังสือไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.3) ผู้แต่งคือพระเทพโมฬี นามเดิมว่า ผึ้ง หรือ พึ่งอยู่ที่วัดราชบุรณะ (วัดเลียบ) พร้อมทั้งเล่าว่า ประถมมาลา นอกจากเป็นตำราเรียนที่นิยมแล้ว ยังช่วยผู้แต่งไม่ต้องโทษประหาร เมื่อผู้แต่งสมัยที่เป็นพระภิกษุ ถูกกล่าวหาว่าไปเสพเมถุนกับฝ่ายใน เมื่อสอบสวนได้ความสัจจริง จึงถูกลงโทษให้ไปตะพุ่นหญ้าช้าง รอดจากการประหารชีวิตเพราะเขียนตำรา แท้ทีเดียว

ศ.พิเศษธงทอง จันทรางศุ กล่าวถึงแบบเรียนไทยสมัยรัชกาลที่ 5-6 ว่าเมื่อมีโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ ก็ใช้ตำราเดิมๆ ส่วนการสอบนั้น รัชกาลที่ 5 สร้างแรงจูงใจให้คนเข้าเรียนและสอบ เช่น ถ้าเป็นไพร่ สอบได้ชั้นไหน ระดับไพร่ก็จะมีอีกฐานะหนึ่ง พร้อมทั้งเล่าว่าแบบเรียนเร็วที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงแต่งได้ แบ่งพิมพ์เป็น 3 เล่ม ที่ทำอย่างนี้ ก็เป็นอุบายให้คนเรียนไม่เบื่อ เพราะหากพิมพ์เล่มเดียวหนังสือมีความหนา เด็กจะบ่นว่าเรียนไม่จบสักที

อาจารย์ธงทอง ว่าการเรียนวิวัฒนาการ เมื่อโลกเปลี่ยน จะเรียนแต่ภาษาไทยไม่ได้ ต้องเรียนวิชาอื่น เช่น ภาษาอังกฤษ จึงมีตำราเรียนอังกฤษ แต่งโดยฝรั่ง ซึ่งเกิดในสมัยรัชกาลที่ 5 เช่นเดียวกับวิชาคณิตศาสตร์ ก็แพร่หลายมากในสมัยนั้นเช่นกัน

ประนอม คลังทอง รองอธิบดีกรมศิลปากร ได้กล่าวในการเปิดประชุมตอนหนึ่งว่า หนังสือแบบเรียนไทยมีวิวัฒนาการมาพร้อมกับประวัติการศึกษาของไทยตั้งแต่กรุงสุโขทัย อยุธยา และกรุงรัตนโกสินทร์ แต่สมัยกรุงสุโขทัยไม่มีหลักฐานว่ามีแบบเรียนไทย นอกจากมีอยู่จากศิลาจารึกต่างๆ ครั้นมาถึงสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช การศึกษาเจริญมาก จึงมีรับสั่งให้พระโหราธิบดีแต่งจินดามณี จึงมีแบบเรียน ของตนเอง เมื่อ พ.ศ. 2223

ต่อมาในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นนอกจากจะใช้หนังสือจินดามณีเป็นมาตรฐานแล้วยังมีหนังสือแบบเรียนอื่นๆ เช่น ประถม ก กา ประถมมาลา อักษรนิติ เป็นต้น