ชื่อใหม่บนดาวพลูโต

วรเชษฐ์ บุญปลอด

ปี 2558 เป็นปีที่เราได้เห็นพื้นผิวระยะใกล้ของดาวพลูโตและดาวบริวารเป็นครั้งแรกจากการสำรวจโดยยานนิวเฮอไรซอนส์ (New Horizons) ซึ่งเป็นยานอวกาศที่องค์การนาซ่าส่งออกไปจากโลกตั้งแต่ปี 2549 และเป็นเรื่องธรรมดาที่ผู้ที่เกี่ยวข้องกับภารกิจจะคิดหาชื่อมาเรียกสิ่งต่างๆ ที่เห็นบนพลูโต ขณะนี้ชื่อภูมิลักษณ์บางแห่งบนพื้นผิวของพลูโตได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการแล้ว

พลูโตเคยเป็นดาวเคราะห์ดวงที่ 9 มาก่อน จนกระทั่งมีการค้นพบวัตถุอื่น ที่มีขนาดใหญ่กว่าหรือพอๆ กับพลูโตจำนวนไม่น้อยโคจรอยู่บริเวณใกล้เคียงกัน ก่อให้เกิดข้อสงสัยเกี่ยวกับสถานภาพของดาวพลูโต

เพื่อความชัดเจน สหพันธ์ดาราศาสตร์สากล หรือไอเอยู จึงมีการกำหนดนิยามของคำว่าดาวเคราะห์ขึ้นเป็นครั้งแรกในปี 2549 โดยกำหนดไว้ว่าดาวเคราะห์จะต้องมีสมบัติ 4 ข้อ ได้แก่ 1.โคจรรอบดวงอาทิตย์ 2.มีมวลมากพอที่ทำให้สัณฐานกลมหรือเกือบกลม 3.ไม่มีวัตถุอื่นที่มีขนาดใกล้เคียงกันและลักษณะทางกายภาพคล้ายคลึงกันอยู่ใกล้วงโคจร และ 4.ไม่ใช่ดาวบริวารของดาวเคราะห์

นอกจากนี้ ไอเอยู ยังได้สร้างชนิดของวัตถุขึ้นใหม่ที่เรียกว่าดาวเคราะห์แคระ โดยมีนิยามคล้ายดาวเคราะห์ แต่ไม่มีข้อ 3 ทำให้ดาวพลูโตถูกย้ายไปอยู่ในกลุ่มของวัตถุชนิดนี้ ปัจจุบันเราจึงมีดาวเคราะห์ในระบบสุริยะเหลืออยู่ 8 ดวง

สหพันธ์ดาราศาสตร์สากลเป็นองค์การ ระดับสากลหนึ่งเดียวของโลกที่รับหน้าที่ตั้งชื่อหรือรับรองการเรียกชื่อสิ่งต่างๆ ในระบบสุริยะสำหรับนำมาใช้อย่างเป็นทางการ การสำรวจดาวพลูโตและดาวบริวารของพลูโตด้วยยานนิวเฮอไรซอนส์ ช่วยให้เรามองเห็นพื้นผิวของพลูโตและบริวาร ได้อย่างชัดเจนเป็นครั้งแรก ไม่ว่าจะเป็นธาร น้ำแข็งของไนโตรเจน ภูเขาน้ำแข็ง หุบผาชัน หน้าผา หลุมที่เกิดจากการชนของอุกกาบาต ฯลฯ ทีมควบคุมภารกิจของยานนิวเฮอไรซอนส์จึงมี หน้าที่เสนอและร่วมมือกับสหพันธ์ดาราศาสตร์สากลในการกำหนดแนวทางเพื่อตั้งชื่อสิ่งต่างๆ เหล่านี้

เมื่อต้นปี 2560 ไอเอยูและทีมควบคุม ภารกิจได้มีความเห็นชอบร่วมกันในการเรียกชื่อภูมิลักษณ์ต่างๆ โดยกำหนดว่าต้องเกี่ยวข้องกับพลูโตซึ่งเป็นเทพเจ้าโรมันและโลกบาดาลในเทพนิยาย นอกจากนี้ยังสามารถตั้งชื่อที่เฉลิมฉลองหรือแสดงถึงจิตวิญญาณแห่งการสำรวจของ มนุษย์

ชื่อบนดาวพลูโตกำหนดให้เกี่ยวข้องกับ เทพเจ้า ตัวละคร สถานที่ ซึ่งปรากฏในเทพนิยาย นิยายพื้นบ้าน หรือวรรณกรรมอันเกี่ยวข้องกับโลกบาดาล หรืออาจเป็นชื่อของนักสำรวจใต้ผิวโลก นักวิทยาศาสตร์หรือวิศวกรซึ่งทำงานเกี่ยวข้องกับดาวพลูโตหรือแถบไคเปอร์ (บริเวณที่ดาวพลูโตและวัตถุคล้ายกันโคจรอยู่) หรืออาจเป็นชื่อ ของยานอวกาศหรือนักบุกเบิกในอดีตที่ออก สำรวจในดินแดนใหม่ ทั้งในทะเล แผ่นดิน หรือบนท้องฟ้า

ชื่อบนคารอน (Charon) ซึ่งเป็นดาวบริวารขนาดใหญ่ที่สุดของพลูโต กำหนดให้เกี่ยวข้องกับสถานที่ ยานพาหนะ นักสำรวจ นักเดินทาง ซึ่งปรากฏในนิยายอันเกี่ยวข้องกับการสำรวจอวกาศหรือการสำรวจอื่นๆ รวมไปถึงนักเขียนหรือศิลปิน ที่มีผลงานเกี่ยวข้องกับดาวพลูโตหรือแถบไคเปอร์

ดาวพลูโตมีดาวบริวารขนาดเล็กอีก 4 ดวง ได้แก่ สติกซ์ (Styx) นิกซ์ (Nix) เคอร์เบอรอส (Kerberos) และไฮดรา (Hydra) ชื่อภูมิลักษณ์บนดาวบริวารแต่ละดวงจึงกำหนดให้เกี่ยวข้องกับชื่อของดาวที่เป็นเจ้าของ ได้แก่ เทพเจ้าที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำ เทวดาที่เกี่ยวข้องกับเวลากลางคืน สุนัขในนิยาย เทพนิยาย หรือประวัติศาสตร์ และงูหรือมังกร ตามลำดับ

ต้นเดือน ก.ย. 2560 ไอเอยู ออกประกาศรับรองการตั้งชื่อภูมิลักษณ์ 14 แห่ง บนดาวพลูโตอย่างเป็นทางการ ชื่อเหล่านี้จะตามด้วยภาษาละตินที่บ่งบอกถึงชนิดของภูมิประเทศ ที่โดดเด่น ได้แก่ บริเวณทอมบอก์ (Tombaugh Regio) ตั้งชื่อตามไคลด์ ทอมบอก์ ชาวอเมริกันผู้ค้นพบดาวพลูโตที่หอดูดาวโลเวลล์เมื่อ ค.ศ. 1930 หลุมเบอร์นี (Burney) ตั้งชื่อตามเวเนเทีย เบอร์นี เด็กหญิง 11 ขวบ ผู้เสนอชื่อพลูโตหลังการค้นพบ ที่ราบสปุตนิก (Sputnik Planitia) ตั้งตามดาวเทียมสปุตนิก 1 ของสหภาพโซเวียต ซึ่งเป็นดาวเทียมดวงแรกของโลก

ภูเขาเทนซิง (Tenzing Montes) และภูเขาฮิลลารี (Hillary Montes) ตามเทนซิง นอร์เกย์ และเซอร์เอ็ดมันด์ ฮิลลารี นักสำรวจที่ไปถึงยอดเขาเอเวอเรสต์และกลับมาอย่างปลอดภัยเป็น คนแรก ภูเขาอัลอิดรีซี (Al-Idrisi) ตามนักทำแผนที่และนักภูมิศาสตร์ชาวอาหรับซึ่งมีผลงานเด่นในการทำแผนที่โลกในยุคกลาง

นอกจากนี้ ยังมีชื่อที่ตั้งตามยานอวกาศ ได้แก่ ดินแดนวอยเอเจอร์ (Voyager Terra) ยานสำรวจดาวเคราะห์ชั้นนอกในระบบสุริยะที่ส่งไปโดยองค์การนาซ่า และดินแดนฮะยะบุสะ (Hayabusa Terra) ยานอวกาศของญี่ปุ่นที่นำตัวอย่างดินบนดาวเคราะห์น้อยกลับมาถึงโลกเป็นลำแรก เป็นต้น

ชื่อภูมิลักษณ์บนดาวบริวารยังไม่มีการประกาศออกมา แต่มีการคาดหมายว่าเราอาจได้เห็นชื่อของตัวละครเด่นๆ ที่เราคุ้นเคย อย่างเวเดอร์ หรือสกายวอล์กเกอร์ สำหรับชื่อภูมิลักษณ์บนดาวบริวารคารอน