จตุคามไซเบอร์

อรุณ จิรชวาลา

ระยะนี้มีคนถามผมเรื่องบิตคอยน์บ่อยมาก ในวงสนทนาก็มักจะมีการคุยกันเรื่องนี้ ผมได้ข้อสรุปว่า ที่คนสนใจกันมากเป็นเพราะราคาบิตคอยน์สูงขึ้นหลายเท่า และมีข่าวคนไทยร่ำรวยจากการลงทุนหรือเก็งกำไรเป็นจำนวนมาก ส่วนสาเหตุที่ต้องพูดกันนานหรือเถียงกันไม่รู้จักจบสิ้น เป็นเพราะมีเทคโนโลยีสมัยใหม่และมีความสลับซับซ้อนเข้ามาเกี่ยวข้อง

เพื่อให้มองเห็นภาพรวม ผมคิดว่าเราคงต้องพยายามทำความเข้าใจกับเรื่องแรงจูงใจและผลประโยชน์ที่อยู่เบื้องหลัง

หลายวันก่อน มีคนอุปมาอุปไมยตลาดบิตคอยน์ในโลกปัจจุบันกับตลาดจตุคามในอดีตให้ฟัง ผมรู้สึกประทับใจ และเกิดความคิดว่า การผูกเรื่องเชิงเปรียบเทียบอาจเป็นวิธีที่ทำให้ท่านผู้อ่านเห็นภาพรวมดีขึ้น

ก่อนอื่นผมต้องขอยืนยันว่าเขียนเรื่องนี้โดยไม่มีเจตนาลบหลู่ใคร หากจะทำให้ใครรู้สึกสะเทือนใจก็ต้องขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย อนึ่งเพื่อหลีกเลี่ยงไม่ให้ถูกกล่าวหาว่าหมิ่นศาสนาหรือเล่าความเท็จ คำว่า จตุคาม ในที่นี้หมายถึง วัตถุมงคลอย่างหนึ่ง และคำว่า วัด หมายถึงสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ แต่ไม่จำกัดว่าเป็นศาสนาใด

เริ่มต้นด้วยที่ประชุมคณะกรรมการวัดแห่งหนึ่ง ที่ประชุมหารือกันเรื่องทำโครงการหาเงินเข้าวัดให้ได้สัก 5 แสน-1 ล้านบาท มีคนเสนอให้ทำเหรียญจตุคามจำหน่ายจำนวน 2 หมื่นเหรียญ เหรียญละ 50 บาท ก็จะได้เงินทั้งหมด 1 ล้านบาท

อีกด้านหนึ่ง มีนักเขียนโปรแกรมที่คิดเกมใหม่ มีรูปแบบพิเศษหลายอย่างที่น่าจะทำให้เล่นสนุก เขาหวังว่าจะขายโปรแกรมให้บริษัทเกมได้สัก 3 หมื่นดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 1 ล้านบาท

ในที่ประชุมคณะกรรมการวัด มีคนเป็นห่วงว่าจตุคามที่ทำออกมาจะขายได้ไม่หมด อีกคนจึงเสนอว่า เราต้องทำจตุคามให้ดูมีค่า เราจะประกาศว่าจตุคามรุ่นนี้จะมีทั้งหมดไม่เกิน 2 หมื่นเหรียญ และจะไม่ออกมาทั้งหมดในทันที แต่จะทยอยปลุกเสกออกมา ใครจองซื้อเราจะให้ใบจอง ซึ่งเปลี่ยนมือได้ แต่ทุกครั้งจะต้องสลักหลังว่ามีการเปลี่ยนมือ โดยใช้รหัสลับแทนชื่อคน เราจะไม่ใช้ระบบนายทะเบียน แต่จะให้ติดประกาศให้เป็นที่รับรู้ทั่วไป จึงจะถือว่าการซื้อขายหรือเปลี่ยนมือสมบูรณ์

เพื่อให้จตุคามมีค่ายิ่งขึ้น จะมีการตั้งโต๊ะหน้าประตูวัด เริ่มต้นรับซื้อในราคา 50 บาท ขายในราคา 60 บาท คนที่รีบจองแต่ต้นจะไม่ขาดทุน แต่มาช้าอาจต้องซื้อแพง

อีกด้านหนึ่ง บิตคอยน์ก็จำกัดจำนวนที่จะทยอยขุดจากเหมืองเช่นกัน อาศัยช่วงนั้นมีคนกังวลเรื่องนโยบายการเงินแบบผ่อนปรนกันมาก จึงมีการตอกย้ำว่าบิตคอยน์จะไม่มีการเพิ่มจำนวนตามอำเภอใจเหมือนการพิมพ์เงินของภาครัฐ และเพื่อให้ผู้ถือ บิตคอยน์มั่นใจ การเปลี่ยนมือแต่ละครั้งต้องติดประกาศให้สาธารณะรับรู้โดยไม่ต้องมีนายทะเบียน ด้วยเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่เรียกว่าบล็อกเชน

มีนายหน้าตั้งโต๊ะรับซื้อขายบิตคอยน์ โดยเปิดเป็นเว็บไซต์ชื่อ เมาท์ก๊อกซ์ ในระยะแรกๆ เมาท์ก๊อกซ์มีส่วนแบ่งตลาดประมาณ 70% ของการเปลี่ยนมือทั้งหมด

ราคาหน้าวัดของจตุคามเริ่มสูงกว่า 50 บาท กรรมการวัดคนหนึ่งบอกว่าเราสามารถทำให้จตุคามมีค่ายิ่งขึ้นไปอีก โดยได้ไปคุยกับร้านสะดวกซื้อหลายแห่งให้ยอมรับแลกจตุคามเป็นเงินหรือเป็นสินค้า อีกคนบอกว่ารู้จักเจ้าของธนาคารแห่งหนึ่ง จะไปเสนอให้เขายอมให้เบิกเงินสดจากเครื่องเอทีเอ็มโดยหักจากบัญชีจตุคามด้วย

อีกด้านหนึ่ง บิตคอยน์ก็ทำในทำนองเดียวกัน มีร้านค้าที่รับชำระเงินด้วยบิตคอยน์ มีเครื่องเบิกและฝากเงินสดอัตโนมัติที่แปลงเงินสกุลท้องถิ่นเพื่อหักหรือเข้าบัญชีบิตคอยน์ ส่วนต่างระหว่างราคาซื้อกับราคาขายบิตคอยน์ช่วยชดเชยความเสี่ยงจากความผันผวนของราคาตลาด และช่วยในเรื่องค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวกับเอทีเอ็ม

ราคาจตุคามสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ตลาดเต็มไปด้วยนักลงทุนและนักเก็งกำไร รวมทั้งกลุ่มที่เชื่อเรื่องโชคลาง ผ่านไปไม่นาน มีบางช่วงที่ราคาตลาดสูงกว่าราคาจองหลายพันเท่า หรือเหรียญละกว่าแสนบาท

กรรมการวัดบางคนเริ่มรู้สึกเสียดาย ผลประโยชน์ส่วนใหญ่ตกอยู่ในมือคนจอง ตัวเองเก็บเอาไว้ไม่มากนัก กรรมการบางคนเกิดความโลภ แล้วก็มีวันหนึ่งที่จตุคามจำนวนนับพันเหรียญถูกโอนออกจากบัญชีพักของบริษัทที่เป็นเจ้าของโต๊ะหน้าวัด เป็นการโอนในราคาเหรียญละ 1 สตางค์ แต่ไม่มีใครทราบว่าผู้รับโอนเป็นใคร เพราะเป็นเพียงรหัสลับกระจายกันหลายรหัส

บริษัทล้มละลายและต้องปิดกิจการ เพราะมีทรัพย์สินน้อยกว่าหนี้สินหลายร้อยล้านบาท ผู้บริหารคนหนึ่ง ซึ่งมีส่วนเป็นต้นคิดโครงการจตุคามด้วย ถูกดำเนินคดีในข้อหาฉ้อโกง แต่จนถึงวันนี้ศาลยังไม่ตัดสิน และเจ้าหนี้บริษัทยังไม่ได้เงินคืน

อีกด้านหนึ่ง บิตคอยน์จำนวน 6 แสนเหรียญในบัญชีพักของเมาท์ก๊อกซ์ถูกโอนขายในราคา 1 เซนต์ คิดเป็นส่วนต่างจากราคาตลาดในขณะนั้นหลายร้อยล้านดอลลาร์ ทำให้ เมาท์ก๊อกซ์ล้มละลาย ต้องปิดกิจการ และมีผู้บริหารถูกดำเนินคดีเช่นกัน

ในขณะนั้น ผมคิดว่าวาระสุดท้ายของโครงการจตุคามน่าจะมาถึงแล้ว แต่ปรากฏว่าผมคาดผิดถนัด ผู้ผลักดันโครงการกลับสามารถพลิกวิกฤตเป็นโอกาส ด้วยการชี้ให้สังคมเห็นว่า การโกงเกิดในบริษัทผู้ค้า ไม่ใช่ในโครงการ นอกจากนี้ โครงการยังได้พิสูจน์ตัวเองในเรื่องความมั่นคง ตำรวจไม่สามารถสืบเสาะได้ว่าคนโกงเป็นใคร ได้แต่รหัสลับไป ซึ่งต่อมารหัสก็ถูกเปลี่ยนจนไม่มีใครจำได้

กลายเป็นว่า จตุคามกลับได้รับความนิยมมากขึ้น มีบัญชีเปิดใหม่มากมาย โดยเป็นที่เข้าใจว่า เจ้าของบัญชีจำนวนมากอยู่ในธุรกิจใต้ดินหรือธุรกิจผิดกฎหมาย ราคาที่ตกลงไปกว่าครึ่งหลังเกิดการโกงใหม่ๆ กลับขยับสูงขึ้น และในที่สุดก็เกินระดับราคาเดิม ขึ้นไปเป็นเหรียญละนับล้านบาท

อีกด้านหนึ่ง บิตคอยน์ก็มีประสบการณ์คล้ายกัน หลังการโกงราคาตลาดตกต่ำลงกว่า 70% จากนั้นก็กลับสูงขึ้น จนเดือนก่อนทำสถิติสูงสุดที่ประมาณ 3,000 ดอลลาร์ ปัจจุบันต่ำลงไปบ้าง

ย้อนกลับไปเรื่องจตุคาม วัดอื่นๆ หลายวัดเริ่มมีความคิดที่จะทำโครงการคล้ายจตุคามเพื่อหาเงินเข้าวัดบ้าง ไม่นานก็มีจตุคามรุ่นต่างๆ เกิดขึ้นมากมาย พร้อมสารพัดนิทานว่าใครได้ครอบครองจะร่ำรวยหรือแคล้วคลาดภยันตรายอย่างไร ณ จุดสูงสุดของตลาดจตุคาม มีคนนับจำนวนรุ่นได้มากกว่า 1,000 รุ่น มูลค่ารวมของตลาดมากกว่าหมื่นล้านบาท โดยรุ่นแรกมีส่วนแบ่งตลาดสูงสุด เพราะหายากและเชื่อกันว่าขลังกว่า รุ่นหลังๆ เริ่มมีราคาต่ำลงเป็นลำดับ บางรุ่นราคาจองสูงกว่าต้นทุนผลิตไม่มากนัก

ในที่สุด ราคาจตุคามทั้งระบบก็เริ่มตกต่ำลง ความตื่นเต้นของผู้ลงทุนและนักเก็งกำไรก็พลอยลดลงด้วย ราคาที่เคยคิดกันว่าต่ำมากแล้ว ไม่น่าจะต่ำกว่านั้นได้ ก็หลุดแนวรับลงอย่างง่ายดาย เพราะประโยชน์ใช้สอยที่แท้จริงไม่มี แม้แต่ธุรกิจนอกกฎหมายก็เลิกรับชำระด้วยจตุคาม เพราะไม่รู้จะเอามาทำอะไร

อีกด้านหนึ่ง บิตคอยน์อาจจะยังไปไม่ถึงจุดสูงสุด เพราะถึงแม้ปัจจุบันจะมีสิ่งที่เรียกกันว่าสกุลเงินดิจิทัลประมาณ 1,000 สกุล และมูลค่าตลาดรวมประมาณ 1 แสนล้านดอลลาร์แล้ว แต่ตลาดใหญ่กว่ากันมาก เพราะเป็นระดับโลก เป็นไปได้ที่จะต้องมีสกุลเงินดิจิทัลออกมาอีกมากกว่าจะถึงจุดอิ่มตัว แต่ถึงกระนั้นการสร้างเงินเหล่านี้ก็ไม่ใช่เรื่องยาก เพียงถูกจำกัดด้วยจำนวนโปรแกรมเมอร์ที่มีประสบการณ์เท่านั้น

บิตคอยน์ยังคงเป็นเจ้าของส่วนแบ่งตลาดหลายสิบเปอร์เซ็นต์ เพราะนอกจากจะเกิดก่อนแล้ว ยังมีเงินทุนสำหรับต่อยอดมากกว่า ทั้งจำนวนร้านค้าและจำนวนเอทีเอ็ม รวมทั้งมีการพัฒนาโปรแกรมปฏิบัติการมาแล้วหลายรุ่น

ในแง่ผลประโยชน์ ในหมู่ผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับจตุคามมีทั้งคนได้คนเสีย แต่ผลกระทบต่อส่วนรวมมีน้อย ในเชิงมหภาค ผลลัพธ์สุทธิเกือบเป็นศูนย์ คือเริ่มจากความว่างเปล่า กลับไปสู่ความว่างเปล่า

ส่วนผลกระทบของบิตคอยน์ที่ มีต่อสังคมไทยอาจจะต่างกันมาก ในขณะนี้ผู้ลงทุนยังมีกำไรกันเกือบจะถ้วนหน้า แต่หากรอจนล่มสลาย ส่วนรวมจะเสียหายอย่างหลีกเลี่ยง ไม่พ้น เพราะกลุ่มที่ขาดทุนจะมี ขนาดใหญ่กว่ากลุ่มที่มีกำไรมาก

ยังพอมีเวลา ผมอยากให้รัฐบาล กระทรวงการคลัง และธนาคารแห่งประเทศไทย รีบสรุปและตัดสินใจ n