เจาะลึกวัฒนธรรมข้าวพิธีกรรมชาวนาอาเซียน
ข้าวไม่เพียงเป็นอาหารหลักของคนไทย แต่ยังเป็นอาหารหลักหรือวัตถุดิบหลักในการประกอบอาหารของชาวอาเซียน
โดย...อัฏฐวรรณ ลวณางกูร
ข้าวไม่เพียงเป็นอาหารหลักของคนไทย แต่ยังเป็นอาหารหลักหรือวัตถุดิบหลักในการประกอบอาหารของชาวอาเซียน อีกทั้งภูมิภาคนี้ยังเป็นแหล่งปลูกข้าวที่เก่าแก่แห่งหนึ่งของโลก
การที่ข้าวเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิตคนอาเซียน ทำให้เกิด “วัฒนธรรมข้าว” ที่เป็น “วัฒนธรรมร่วม” ของประเทศในอุษาคเนย์ ซึ่งสะท้อนผ่านการบริโภค การทำเกษตร ภาษา รวมถึงคติความเชื่อต่างๆ
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้จัดสัมมนาเรื่อง ข้าว : วิถีวัฒนธรรมอาเซียน โดย ม.ร.ว.รุจยา อาภากร ผู้อำนวยการศูนย์ภูมิภาคว่าด้วยโบราณคดีและวิจิตรศิลป์ (สปาฟา) ขององค์การรัฐมนตรีศึกษาแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (ซีมีโอ) กล่าวว่า ในอดีตข้าวเป็นสัญลักษณ์ของความมั่งคั่ง เศรษฐีใจบุญ แม่ผู้ให้กำเนิด ญาติผู้ใหญ่ ผู้คุ้มครอง สะท้อนว่าข้าวอยู่ในครอบครัว ไม่ใช่คนแปลกหน้า อีกทั้งข้าวยังยึดโยงกับธรรมชาติทำให้ผู้คนอยู่ร่วมกันและช่วยเหลือกันในชุมชน
ประเทศต่างๆ ในอาเซียนที่ปลูกข้าวต่างก็มีวัฒนธรรมข้าวที่คล้ายคลึงกัน อย่างกรณีของไทยที่มีพระแม่โพสพเป็นสัญลักษณ์ เช่นเดียวกับอินโดนีเซียที่มีเทพเจ้าแห่งข้าว คือ เทวีศรี ขณะที่แต่ละพื้นที่ก็มีพิธีกรรมเกี่ยวกับข้าวแตกต่างกันไป
ขณะที่ปัจจุบันคนอาเซียนเริ่มมีอาหารให้เลือกมากขึ้น เช่น พิซซ่า ทำให้ข้าวตกอันดับ แม้จะยังเป็นอาหารหลักแต่ความสนใจข้าวกลับลดลง
สอดคล้องกับความเห็นของ ศรีศักร วัลลิโภดม นักวิชาการและนักโบราณคดี ที่มองว่าขณะนี้วัฒนธรรมข้าวของไทยสลายไปหมดแล้ว โดยสังคมชาวนาเริ่มเปลี่ยนตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ที่มีการแบ่งกรรมสิทธิ์ที่ดินและปลูกข้าวเพื่อส่งออก ทำให้เกิดการถางป่าสำหรับทำนา มีผู้ประกอบการโรงสี กระทั่งเปลี่ยนแปลงมากในยุคจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ เมื่อชาวนาหันมาใช้เทคโนโลยีในการปลูกข้าว เลิกใช้ควายทำนา ขณะที่เพื่อนบ้านอาเซียนหลายแห่งยังมีวัฒนธรรมข้าวเหลืออยู่
สุกัญญา สุจฉายา ศูนย์คติชนวิทยา คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย บอกว่า ประเทศในอาเซียนที่ปลูกข้าวต่างก็มีพิธีกรรมเกี่ยวกับข้าวคล้ายคลึงกัน แต่อาจมีรายละเอียดแตกต่างกันไปบ้างขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อม เช่น ภาคใต้ของไทยไม่มีพิธีขอฝน เพราะฝนตกชุกอยู่แล้ว คาดว่ามาเลเซียก็ไม่น่าจะมีเช่นกัน และแม้แต่ฟิลิปปินส์ที่มีความเป็นตะวันตกมาก ก็ยังมีพิธีกรรมเกี่ยวกับข้าว
โดยหลักๆ พิธีกรรมเกี่ยวกับข้าวของคนแถบนี้แบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่ พิธีกรรมก่อนการเพาะปลูก พิธีกรรมในช่วงเพาะปลูก และพิธีกรรมหลังจากได้ผลผลิต ซึ่งพิธีเหล่านี้มีความสำคัญต่อคนในวัฒนธรรมข้าวในอดีตที่ต้องพึ่งพิงธรรมชาติและนับถือผีมาแต่ดั้งเดิม ก่อนจะรับศาสนาเข้ามาในภายหลัง
พิธีกรรมก่อนการเพาะปลูกเป็นพิธีบวงสรวงเพื่อบอกกล่าว อ้อนวอน ขอร้อง ขออนุญาต หรือเสี่ยงทาย ก่อนการทำนา จึงจัดพิธีไว้บรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว ผู้นำชุมชนที่ล่วงลับ ธรรมชาติที่เกี่ยวข้อง เช่น ผีน้ำ ผีห้วย ผีดิน รวมถึงเทพผู้ปกปักรักษาตามความเชื่อ ทั้งผีแถน พระอินทร์ พระพิรุณ ฯลฯ
สำหรับพิธีกรรมในช่วงเพาะปลูกเป็นพิธีสวดอ้อนวอนเพื่อหวังผลให้ต้นข้าวที่ปลูกแล้วเจริญงอกงามดี จึงต้องเอาใจและให้สินบนด้วยการเซ่นสรวงบูชาเทพธรรมชาติและเทพที่ดูแลต้นข้าว เช่น แม่โพสพ
พิธีกรรมหลังได้ผลผลิต เป็นพิธีบวงสรวงเพื่อขอขมาที่ต้องทำร้ายแม่โพสพ เนื่องจากต้องเก็บเกี่ยว นวดข้าว ฟาดข้าว ก่อนเก็บข้าวเปลือกเข้ายุ้ง รวมทั้งทำเพื่อขอบคุณเทพที่ให้ได้ผลผลิต เช่น พิธีทำขวัญข้าว
น่าสนใจว่าพิธีขอฝนเป็นหนึ่งในพิธีกรรมเกี่ยวกับข้าวที่พบเห็นได้ในหลายพื้นที่ของเอเชีย ทั้งชนเผ่าไทกลุ่มต่างๆ ตั้งแต่กลุ่มไทดำและไทขาว ในเมืองลาของเวียดนาม และเมืองหลวงน้ำทา ประเทศลาว ไทลาวหลวงพระบาง ไทลาวเวียงจันทน์ ไทยลาวในภาคอีสานของไทย ไทลื้อในสิบสองปันนาของจีน ชาวไทขึนที่เมืองเชียงตุงในพม่า ไทจ้วงในมณฑลกวางสีของจีน ชาวไทใต้คงหรือไทใหญ่ในมณฑลยูนนานของจีน รวมถึงชาวไทอาหมที่แคว้นอัสสัม ประเทศอินเดีย
ปัจจุบันสังคมข้าวแบบดั้งเดิมแทบจะไม่มีในไทยแล้ว อาจหลงเหลือบ้างในบางพื้นที่แถบภาคอีสานของไทย และเปลี่ยนจากพิธีกรรมไปเป็นเครื่องรางเกี่ยวกับข้าว เช่น ผานไถ ที่เกษตรกรยังนิยมห้อยคอ ในขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านอาเซียนหลายแห่งยังมีสังคมข้าวที่เข้มแข็ง โดยเฉพาะกลุ่มไทใหญ่และมอญในพม่า
