รู้จักอาการ ‘สโตรค’ ที่ด่วนจนต้องโทร 1669! ผ่าน ‘สโตรคมอนสเตอร์’

ทุก 1 นาทีที่เสียไป อาจหมายถึงเซลล์ประสาทในสมองที่สูญเสียไปราว 1.9 ล้านเซลล์

นี่คือตัวเลขประมาณการจากงานวิจัยในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองขาดเลือดเฉียบพลันจากหลอดเลือดใหญ่อุดตันที่ยังไม่ได้รับการรักษา แม้ความเสียหายของผู้ป่วยแต่ละคนจะแตกต่างกัน แต่ตัวเลขนี้ช่วยอธิบายว่า ทำไมการ “รอดูอาการ” จึงอาจแลกมาด้วยความสามารถในการพูด การเดิน หรือการช่วยเหลือตัวเองที่ไม่เหมือนเดิม 

 

ประเมินความเสี่ยงการตัดสินใจของตนเอง ด้วยคำถามที่ว่า

ถ้าคนใกล้ตัวอยู่ดีๆ เดินเซ มองเห็นภาพซ้อน หน้าเบี้ยว ยกแขนไม่ขึ้น หรือพูดไม่ชัด คุณจะทำอย่างไร?

 

บางคนอาจคิดว่าเหนื่อยเกินไป พักสักหน่อยก็คงหาย บางคนขอกินยาก่อน หรือรอให้ถึงเช้าแล้วค่อยไปโรงพยาบาล แต่หากอาการเหล่านั้นเป็นสัญญาณของ ‘สโตรค’ หรือโรคหลอดเลือดสมอง สิ่งที่ต้องทำคือ รีบโทร 1669 ไม่รอให้อาการครบทุกข้อ และไม่รอให้แน่ใจด้วยตัวเอง 

 

แล้วจะทำอย่างไรให้เราจำอาการเหล่านี้ได้ทัน ในเวลาที่ทุกนาทีมีความหมาย?

 

โพสต์ทูเดย์ ชวนรู้จักอาการของโรคหลอดเลือดสมอง หรือ สโตรค ผ่าน  ‘สโตรคมอนสเตอร์’ ตัวการ์ตูน 5 ตัว ซึ่งเป็นตัวแทนของหลักการ B.E.A.S.T  ที่จะช่วยเตือนทุกคนเมื่อความผิดปกติเกิดขึ้นกับตัวเองหรือคนข้างๆ แบบไหนที่ต้องรีบขอความช่วยเหลือ

 

‘พี่เบิ้ม’ เสียการทรงตัวอย่างเฉียบพลัน

 

เริ่มต้นที่ พี่เบิ้ม  มาพร้อมกับคาแรคเตอร์มอนสเตอร์ตัวใหญ่สุดในบรรดาแก๊งป่วนเมือง พร้อมกับเขาเล็กๆ สีชมพู

ตัวแทนของ B – Balance หรือ อาการเสียการทรงตัวอย่างเฉียบพลัน เช่น อยู่ดีๆ เดินเซ ทรงตัวไม่ได้ หรือ หัวหมุน เฉียบพลัน

อาการเหล่านี้อาจถูกเข้าใจว่าเป็นเพียงความอ่อนเพลีย แต่ความผิดปกติที่เกิดขึ้นทันทีเป็นสิ่งที่ไม่ควรมองข้าม และไม่จำเป็นต้องรอให้มีหน้าเบี้ยวหรือแขนขาอ่อนแรงร่วมด้วยก่อนจึงจะขอความช่วยเหลือ

 

 

‘พี่อาย’ ตาเบลอหรือเห็นภาพซ้อน เฉียบพลัน

 

พี่อาย มาพร้อมกับคาแรคเตอร์มอนสเตอร์รูปตาหลายคู่ และอาการตามัว

ตัวแทนของ E – Eyes  ชวนสังเกตความผิดปกติด้านการมองเห็น เช่น ตาเบลอ ตามัว หรือเห็นภาพซ้อนอย่าง ฉับพลัน

ภาพตรงหน้าที่เคยชัดกลับเปลี่ยนไปทันที เป็นอีกสัญญาณที่ควรให้ความสำคัญ ไม่ควรสรุปเองว่าเกิดจากการใช้สายตาหรือพักผ่อนไม่เพียงพอ

 

 

‘น้องเฟส’ หน้าเบี้ยวหรือปากเบี้ยว

 

น้องเฟส มอนสเตอร์สีเขียว มาพร้อมคาแรกเตอร์ปากตก หน้าเบี้ยว

เป็นตัวแทนของ F – Face อาการหน้าเบี้ยวหรือปากเบี้ยว ซึ่งเป็นสัญญาณที่หลายคนอาจคุ้นเคยมากที่สุด

หากคนใกล้ตัวมีมุมปากตก หรือยิ้มแล้วใบหน้าสองข้างไม่เท่ากันอย่างฉับพลัน ต้องนึกถึงความเป็นไปได้ของโรคหลอดเลือดสมอง และรีบขอความช่วยเหลือ

 

 

‘พี่อาม’ แขนขาอ่อนแรงหรือยกไม่ขึ้น

 

พี่อาม มาพร้อมกับคาแรกเตอร์ แขนยกไม่ขึ้น ตกมาข้างลำตัว

ตัวแทนของ A – Arms ชวนให้สังเกตอาการแขนขาอ่อนแรงหรือยกไม่ขึ้น โดยเฉพาะอาการที่เกิดกับร่างกายข้างใดข้างหนึ่งอย่างทันทีทันใด

แม้จะยังขยับได้บ้าง หรือรู้สึกว่าอ่อนแรงเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรใช้ความรู้สึกว่า “ยังไหว” เป็นเหตุผลในการรอจนถึงวันถัดไป

 

 

‘น้องสปีช’ พูดไม่ชัดหรือสื่อสารไม่เข้าใจ

 

ตัวสุดท้ายคือ น้องสปีช มอนสเตอร์สีแดงตัวกลม ใบหน้าสื่อถึงอาการพูดไม่ชัด สื่อสารลำบาก

ตัวแทนของ S – Speech อาการพูดไม่ชัด พูดลำบาก หรือสื่อสารไม่เข้าใจอย่างฉับพลัน

คนที่เคยพูดคุยกันรู้เรื่อง อาจพูดออกมาเป็นคำที่ฟังไม่ชัด หรือไม่เข้าใจสิ่งที่คนรอบตัวกำลังพูด ความผิดปกตินี้เป็นอีกสัญญาณที่ต้องรีบเข้าสู่ระบบการรักษา

 

 

จำมอนสเตอร์ให้ได้ แล้วอย่าลืม ‘T – Time’

 

ตัวการ์ตูนทั้ง 5 เชื่อมโยงกับหลัก B.E.F.A.S.T. โดยตัวอักษรสุดท้าย T – Time ย้ำว่า เมื่อสงสัยว่าเป็นโรคหลอดเลือดสมอง ต้องรีบโทร 1669

หากพบอาการเตือนอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นฉับพลัน ให้รีบขอความช่วยเหลือ พร้อมจดจำเวลาที่เริ่มมีอาการเพื่อแจ้งทีมแพทย์ แม้อาการดีขึ้นเองก็ยังต้องรีบรับการประเมิน 

 

 

จุดที่ทำให้เกิดการสูญเสีย คือรู้จักโรคแต่ยังรอดูอาการ

เบื้องหลังการสร้างมอนสเตอร์และขยายเครือข่ายความรู้ คือปัญหาที่ถูกสะท้อนตรงกันว่า แม้ระบบรักษาในโรงพยาบาลมีความพร้อม แต่ผู้ป่วยจำนวนหนึ่งยังมาถึงล่าช้า เพราะไม่รู้ว่าอาการที่เกิดขึ้นต้องรีบไปโรงพยาบาล หรือรู้แล้วแต่ยังตัดสินใจรอ

 

พญ.ทัศนีย์ ตันติฤทธิศักดิ์ ประธานศูนย์ความเป็นเลิศโรคหลอดเลือดสมอง สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ อธิบายว่า ที่ผ่านมาเคยสร้างความตระหนักรู้ผ่านเจ้าหน้าที่สาธารณสุขและสื่อรูปแบบเดิม แต่ยังพบช่องว่างในการเข้าถึงการรักษาเร็ว

 

หัวใจสำคัญในการเพิ่มโอกาสรอดชีวิตและลดความพิการ คือ การพาผู้ป่วยเข้าสู่การรักษาให้เร็วที่สุด โดยเฉพาะผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองชนิดขาดเลือดที่เข้าเกณฑ์รับยาละลายลิ่มเลือด ซึ่งโดยทั่วไปต้องได้รับยาภายใน 4.5 ชั่วโมงนับจากเริ่มมีอาการ จึงต้องรีบมาโรงพยาบาลทันที เพื่อให้แพทย์มีเวลาตรวจประเมินและให้การรักษา

 

พญ.ทัศนีย์ระบุว่า ปัจจุบันผู้ป่วยทุกสิทธิการรักษาสามารถเข้าถึงยาละลายลิ่มเลือดได้ตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ แต่ปัญหาที่ยังพบคือการมาโรงพยาบาลล่าช้า โดยข้อมูลที่เก็บพบว่า ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่มาถึงโรงพยาบาลภายใน 4.5 ชั่วโมงมีประมาณ 30% และบางเขตอยู่ที่ประมาณ 20% สะท้อนว่ายังมีช่องว่างในการทำให้ประชาชนรู้จักอาการและตัดสินใจขอความช่วยเหลือทันที

 

“แม้กระทั่งบุคลากรสาธารณสุขเอง เป็นแล้วก็ยังไม่มาโรงพยาบาล ก็อาจจะ ‘รอดูอาการก่อน’” พญ.ทัศนีย์กล่าว

 

แนวทางใหม่จึงขยายจากการให้ความรู้เฉพาะกลุ่มเสี่ยง ไปสู่ นักเรียนและคนวัยทำงาน ซึ่งเป็นคนที่อาจอยู่ใกล้ผู้ป่วยและช่วยขอความช่วยเหลือได้ เพราะขณะเกิดอาการ ผู้ป่วยอาจไม่สามารถเดินทางหรือสื่อสารด้วยตัวเองได้ตามปกติ

 

“เราเปลี่ยนวิธีการใหม่ ก็คือ เปลี่ยนสื่อใหม่ และเปลี่ยนกลุ่มเป้าหมายที่จะเรียนใหม่ ก็จะเป็นกลุ่มที่เป็นวัยทำงานกับเป็นนักเรียน ที่จะเป็นกลุ่มที่อยู่กับผู้ป่วยที่เป็นกลุ่มเสี่ยง” พญ.ทัศนีย์กล่าว

 

สโตรคมอนสเตอร์จึงเป็นเครื่องมือหนึ่งในการเปลี่ยนความรู้ทางการแพทย์ให้เข้าใจง่ายขึ้น ส่วนการอบรม การฝึกสถานการณ์จำลอง และเครือข่ายในชุมชน จะช่วยต่อยอดจากการจำอาการได้ ไปสู่การลงมือช่วยอย่างเหมาะสม  เพราะความเสียหายจากโรคหลอดเลือดสมองไม่ได้กระทบแค่ตัวผู้ป่วยเท่านั้น แต่อาจกระทบต่อครอบครัว และคนที่ต้องเข้ามาดูแล การลดความสูญเสียที่สามารถป้องกันได้ ผ่านการสร้างการตระหนักรู้ จึงเป็นโจทย์ที่สำคัญ

 

ข้อมูลในปี 2568 พบว่าประเทศไทยมีผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองสะสมกว่า 1.2 ล้านคน และผู้ป่วยรายใหม่ประมาณ 392,700 คนต่อปี นอกจากนี้ยังพบโรคสโตรคในกลุ่มที่มีอายุน้อยลงเพิ่มมากขึ้น  โดย พญ.ทัศนีย์ ให้ข้อมูลว่า สัดส่วนผู้ป่วยอายุน้อยที่พบ จากเดิมต่ำกว่า 1% เพิ่มขึ้นเป็นประมาณ 5–6%

โดยปัจจัยที่เกี่ยวข้องในผู้ป่วยอายุน้อยอาจแตกต่างจากผู้สูงอายุ เช่น การดื่มแอลกอฮอล์มาก การสูบบุหรี่ และโรคหัวใจ โดยเฉพาะภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะที่พบมากขึ้น ขณะเดียวกัน การมีความรู้และเข้ารับการตรวจรักษามากขึ้นอาจเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้พบผู้ป่วยกลุ่มนี้เพิ่มขึ้นด้วย

 

 

‘Stroke Hero’ สร้างคนพร้อมช่วย ตั้งเป้า 1 ล้านคนทั่วประเทศ

สโตรคมอนสเตอร์ทั้ง 5 ตัว เป็นมาสคอตส่วนหนึ่งของโครงการ ‘Stroke Hero’ ภายใต้ความร่วมมือระหว่าง สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ และบริษัท เบอริงเกอร์ อินเกลไฮม์ (ไทย) จำกัด ซึ่งลงนามบันทึกความเข้าใจเพื่อยกระดับระบบบริการและการดูแลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองของประเทศไทย

 

โครงการตั้งเป้าสร้าง Stroke Hero จำนวน 1 ล้านคน ให้มีความรู้และทักษะที่จำเป็น ตั้งแต่การสังเกตสัญญาณเตือน การขอความช่วยเหลืออย่างทันท่วงที ไปจนถึงการสนับสนุนการดูแลผู้ป่วยหลังพ้นระยะเฉียบพลัน

 

แนวทางดำเนินงานจะเริ่มจากการพัฒนา “ครู ก” ซึ่งประกอบด้วย อสม. บุคลากรจากโรงพยาบาลชุมชน และบุคลากรทางการแพทย์บางส่วน ให้สามารถถ่ายทอดความรู้ต่อไปยังเครือข่าย โรงเรียน และประชาชน เพื่อให้เกิดการเรียนรู้และบอกต่อภายในชุมชน ในระยะแรกจะเริ่มในเขตสุขภาพที่ 4, 5, 6 และ 13 ก่อนขยายไปยังภาคเหนือ ภาคใต้ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และพื้นที่อื่นๆ โดยเป้าหมาย 1 ล้านคนเป็นจุดเริ่มต้นของเครือข่ายความรู้ที่ต้องการให้ขยายต่อไปได้

 

ผศ.พิเศษ นพ.ธนินทร์ เวชชาภินันท์ รองอธิบดีกรมการแพทย์ กล่าวว่า การดูแลโรคหลอดเลือดสมองต้องอาศัยทั้งความพร้อมของระบบบริการและการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยการเข้าถึงการรักษาอย่างรวดเร็วมีความสำคัญต่อผลการรักษา ขณะเดียวกันประชาชนต้องรู้จักสัญญาณเตือนและช่องทางขอความช่วยเหลือ

 

“โครงการ Stroke Hero จะช่วยขยายความรู้เหล่านี้ออกไปสู่ชุมชน ควบคู่กับการพัฒนาระบบบริการและบุคลากร เพื่อให้การดูแลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองมีความต่อเนื่องและมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น” รองอธิบดีกรมการแพทย์กล่าว

 

ความร่วมมือครั้งนี้ยังครอบคลุมการพัฒนาบุคลากรทางการแพทย์และทีมสหวิชาชีพ การเสริมความเข้มแข็งของเครือข่าย Stroke Network และระบบส่งต่อ เพื่อเชื่อมการดูแลระหว่างหน่วยบริการ  กิจกรรมประกอบด้วยการอบรมและประชุมวิชาการ การพัฒนาหลักสูตร Stroke Syllabus และการเรียนรู้ผ่านสถานการณ์จำลอง หรือ Stroke Simulation ให้ผู้เข้าร่วมเข้าใจบทบาทและฝึกตัดสินใจเมื่อต้องเผชิญสถานการณ์จริง

 

เนื้อหาการเรียนรู้ครอบคลุมการดูแล 3 ช่วง ได้แก่

• ก่อนถึงโรงพยาบาล เน้นสังเกตอาการและขอความช่วยเหลือ
• ระหว่างอยู่โรงพยาบาล เน้นการประเมินและดูแลรักษา
• หลังออกจากโรงพยาบาล เน้นการฟื้นฟูและป้องกันการเกิดโรคซ้ำ โดยบทบาทของผู้เข้าร่วมจะแตกต่างกันตามหน้าที่และความเชี่ยวชาญ

 

พญ.วาสนา ประสิทธิ์สืบสาย ผู้อำนวยการฝ่ายการแพทย์ บริษัท เบอริงเกอร์ อินเกลไฮม์ (ไทย) จำกัด กล่าวว่า การสร้างความเข้าใจเรื่องโรคหลอดเลือดสมองในวงกว้างเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญ เพราะการสังเกตอาการได้เร็วและขอความช่วยเหลือได้ทันท่วงทีอาจส่งผลต่อโอกาสในการรักษา  โดยระบุเพิ่มเติมว่า ทุกนาทีมีความหมายต่อผู้ป่วย การทำงานจึงให้ความสำคัญทั้งการสร้างความตระหนักรู้ของประชาชน การแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ทางการแพทย์ และการเชื่อมโยงเครือข่ายส่งต่อ เพื่อสนับสนุนให้ผู้ป่วยเข้าถึงการรักษาได้ทันท่วงที โดยภารกิจนี้ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายฝ่าย