AI บูม Data Center โต! เปิดตัวเลขขยะอิเล็กทรอนิกส์ล้นโลก ไทยเสี่ยงแค่ไหน?

AI โต เมืองดิจิทัลขยาย ขยะอิเล็กทรอนิกส์พุ่ง! โลกเร่งหาทางรีไซเคิลก่อนทรัพยากรสูญเปล่า

 

การเปลี่ยนผ่านสู่เมืองอัจฉริยะ (Smart City) และการเติบโตของปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทำให้โลกต้องพึ่งพาอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์มากขึ้น ตั้งแต่สมาร์ตโฟน เซิร์ฟเวอร์ ระบบสื่อสาร ไปจนถึงศูนย์ข้อมูล (Data Center) ที่ต้องใช้เครื่องประมวลผลจำนวนมหาศาล

 

แต่เบื้องหลังความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี กำลังเกิดปัญหาที่เมืองทั่วโลกไม่อาจมองข้าม นั่นคือปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์ (E-waste) ที่เพิ่มขึ้นเร็วกว่าระบบจัดการ!

 

ข้อมูลจากรายงาน Global E-waste Monitor 2024 ซึ่งจัดทำโดยสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (ITU) และสถาบันวิจัยการฝึกอบรมแห่งสหประชาชาติ (UNITAR) ระบุว่า ในปี 2565 โลกสร้างขยะอิเล็กทรอนิกส์สูงถึง 62 ล้านตัน หรือเฉลี่ย 7.8 กิโลกรัมต่อคน

 

แต่มีเพียง 22.3% หรือประมาณ 13.8 ล้านตัน ที่ได้รับการเก็บรวบรวมและรีไซเคิลอย่างเป็นทางการตามมาตรฐานสิ่งแวดล้อม

 

 

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนปัญหาสำคัญ เพราะปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์เพิ่มขึ้นเร็วกว่าความสามารถในการจัดเก็บและรีไซเคิลเกือบ 5 เท่า

 

โดยในปี 2553 โลกมีขยะอิเล็กทรอนิกส์ประมาณ 34 ล้านตัน ก่อนเพิ่มขึ้นเป็น 62 ล้านตันในปี 2565 และหากยังดำเนินไปในทิศทางเดิม คาดว่าปี 2573 จะเพิ่มขึ้นเป็น 82 ล้านตัน!

AI ยิ่งเติบโต ขยะจาก Data Center ก็เป็นโจทย์ใหม่ของเมือง

 

อีกหนึ่งปัจจัยที่ต้องจับตาคือการขยายตัวของ AI ซึ่งทำให้บริษัทเทคโนโลยีทั่วโลกลงทุนสร้าง Data Center และเพิ่มกำลังประมวลผลอย่างต่อเนื่อง อุปกรณ์สำคัญอย่างเซิร์ฟเวอร์และชิปประมวลผลมีวงจรการใช้งานและการเปลี่ยนทดแทน เมื่อหมดอายุหรือล้าสมัยก็จะกลายเป็นขยะอิเล็กทรอนิกส์อีกประเภทหนึ่ง

 

งานวิจัยเรื่อง Recalibrating Global Artificial Intelligence E-waste Estimates ของ Alex de Vries-Gao ซึ่งเผยแพร่ในวารสาร Resources, Conservation and Recycling ปี 2569 ประเมินว่า ภายในปี 2573 เซิร์ฟเวอร์ที่ใช้กับ AI อาจก่อให้เกิดขยะอิเล็กทรอนิกส์ประมาณ 131,000–224,800 ตันต่อปี

 

แม้ตัวเลขดังกล่าวเป็นการคาดการณ์ ไม่ใช่ปริมาณขยะที่เกิดขึ้นจริงในปัจจุบัน แต่ชี้ให้เห็นว่าการเติบโตของเศรษฐกิจดิจิทัลไม่ได้มีเพียงความต้องการใช้ไฟฟ้าและพื้นที่ตั้ง Data Center เท่านั้น หากยังต้องวางแผนรองรับซากอุปกรณ์และวัสดุเหลือใช้หลังหมดอายุการใช้งานด้วย

 

สำหรับเมืองที่กำลังแข่งขันดึงดูดการลงทุนด้านเทคโนโลยี การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลจึงควรเดินควบคู่กับระบบจัดการขยะจากอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ตั้งแต่การจัดซื้อ การเปลี่ยนอุปกรณ์ ไปจนถึงการนำวัสดุกลับมาใช้ใหม่

 

 

ขยะอิเล็กทรอนิกส์ไม่ใช่แค่ของเสีย แต่เป็นเหมืองทรัพยากรที่ยังใช้ประโยชน์ได้

 

เหตุผลที่ขยะอิเล็กทรอนิกส์มีความซับซ้อนกว่าขยะทั่วไป เพราะภายในอุปกรณ์มีทั้งวัสดุที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจและสารที่อาจเป็นอันตรายต่อสิ่งแวดล้อม

 

รายงาน Global E-waste Monitor 2024 ประเมินว่า ขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่เกิดขึ้นทั่วโลกในปี 2565 มีส่วนประกอบเป็นโลหะประมาณ 31 ล้านตัน พลาสติก 17 ล้านตัน และวัสดุอื่น ๆ เช่น แร่ธาตุ แก้ว และวัสดุผสมอีก 14 ล้านตัน

 

ที่น่าสนใจคือ โลหะที่อยู่ในขยะเหล่านี้มีมูลค่ารวมประมาณ 91,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยแบ่งเป็นทองแดง 19,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ทองคำ 15,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ และเหล็ก 16,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

 

อย่างไรก็ตาม การนำทรัพยากรเหล่านี้กลับมาใช้ใหม่ยังมีข้อจำกัด รายงานเดียวกันระบุว่า กระบวนการนำขยะอิเล็กทรอนิกส์กลับมารีไซเคิลอย่างเป็นทางการสามารถกู้คืนวัตถุดิบรองได้ประมาณ 28,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐเท่านั้น

 

นี่จึงเป็นโอกาสของแนวคิด Urban Mining หรือการทำเหมืองในเมือง ซึ่งมุ่งนำวัสดุมีค่าจากผลิตภัณฑ์ที่หมดอายุการใช้งานกลับมาเป็นวัตถุดิบในภาคอุตสาหกรรม ลดการพึ่งพาการขุดทรัพยากรธรรมชาติใหม่ และสนับสนุนเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy)

 

 

แต่การรีไซเคิลต้องดำเนินการอย่างถูกวิธี เพราะอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์บางประเภทมีสารอันตราย เช่น ตะกั่ว ปรอท และแคดเมียม การเผาสายไฟ การรื้อแยกชิ้นส่วนโดยไม่มีระบบควบคุม หรือการกำจัดด้วยวิธีที่ไม่เหมาะสม อาจทำให้สารปนเปื้อนในดิน น้ำ และอากาศ

 

องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า การจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์อย่างไม่ปลอดภัย โดยเฉพาะการรีไซเคิลนอกระบบ อาจทำให้เกิดการสัมผัสสารอันตรายและส่งผลต่อสุขภาพ โดยเด็กและหญิงตั้งครรภ์เป็นกลุ่มที่มีความเปราะบางเป็นพิเศษ

 

ประเทศไทยก็มีโจทย์ขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่ต้องเร่งจัดการ

 

ปัญหานี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะประเทศที่มีอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขนาดใหญ่ เพราะประเทศไทยเองก็มีปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์จำนวนมาก

 

ข้อมูลจากฐานข้อมูล Global E-waste Statistics Partnership ซึ่งจัดทำโดย ITU และ UNITAR ระบุว่า ในปี 2565 ประเทศไทยมีขยะอิเล็กทรอนิกส์ประมาณ 753,000 ตัน หรือเฉลี่ย 10.5 กิโลกรัมต่อคน และมีปริมาณที่ได้รับการเก็บรวบรวมและรีไซเคิลอย่างเป็นทางการประมาณ 29,000 ตันเท่านั้น

 

ขณะที่รายงานสถานการณ์มลพิษของประเทศไทย ปี 2567 โดยกรมควบคุมมลพิษ ระบุว่า ประเทศไทยมีของเสียอันตรายชุมชน 685,999 ตัน โดยเป็นซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ 445,899 ตัน หรือประมาณ 65% ของของเสียอันตรายชุมชนทั้งหมด

 

ข้อมูลดังกล่าวใช้คนละขอบเขตและวิธีการประเมิน จึงไม่ควรนำตัวเลข 753,000 ตัน และ 445,899 ตัน มาเปรียบเทียบกันโดยตรง แต่ทั้งสองชุดข้อมูลสะท้อนให้เห็นว่าประเทศไทยมีภาระขยะอิเล็กทรอนิกส์ขนาดใหญ่ และยังต้องพัฒนาระบบเก็บรวบรวมและจัดการให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

 

อีกประเด็นที่น่ากังวลคือขยะอิเล็กทรอนิกส์บางส่วนอาจปะปนอยู่กับขยะทั่วไป หรือถูกส่งต่อไปยังผู้รับซื้อของเก่าและสถานประกอบการที่ไม่มีระบบจัดการสารอันตรายอย่างเหมาะสม ทำให้การตรวจสอบเส้นทางขยะและการควบคุมผลกระทบต่อชุมชนทำได้ยากขึ้น

 

ด้านสถาบันโทรคมนาคมระหว่างประเทศยังระบุถึงข้อจำกัดของประเทศไทยว่า การจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ยังขาดกฎหมายเฉพาะที่ครอบคลุมทั้งระบบ โดยร่างกฎหมายจัดการซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ หรือ WEEE Act ซึ่งยึดหลักความรับผิดชอบของผู้ผลิตต่อผลิตภัณฑ์ตลอดวงจรชีวิต (Extended Producer Responsibility: EPR) ยังอยู่ในกระบวนการพัฒนาและปรับปรุงตามข้อมูลที่เผยแพร่

 

 

ขยะอิเล็กทรอนิกส์ข้ามพรมแดน ต้องควบคุมไม่ให้ประเทศปลายทางกลายเป็นแหล่งมลพิษ

 

นอกจากการจัดการภายในประเทศแล้ว การเคลื่อนย้ายขยะอิเล็กทรอนิกส์ข้ามพรมแดนก็เป็นอีกปัญหาที่ต้องให้ความสำคัญ เพราะอุปกรณ์ที่หมดอายุการใช้งานอาจมีทั้งชิ้นส่วนที่นำกลับมาใช้ได้และวัสดุที่ต้องผ่านกระบวนการกำจัดเฉพาะทาง

 

หากขยะเหล่านี้ถูกส่งไปยังประเทศที่มีระบบรีไซเคิลไม่ได้มาตรฐาน หรือถูกลักลอบนำเข้าเพื่อถอดแยกและสกัดโลหะโดยไม่มีมาตรการควบคุม ก็อาจทำให้ประเทศปลายทางต้องรับภาระด้านมลพิษและความเสี่ยงต่อสุขภาพของประชาชน

 

หนึ่งในกลไกระหว่างประเทศที่เข้ามาควบคุมเรื่องนี้คืออนุสัญญาบาเซล (Basel Convention) ว่าด้วยการควบคุมการเคลื่อนย้ายข้ามแดนของของเสียอันตรายและการกำจัด โดยมีการแก้ไขข้อกำหนดเกี่ยวกับขยะอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งมีผลตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2568

 

ข้อกำหนดใหม่ขยายการควบคุมให้ครอบคลุมการเคลื่อนย้ายขยะอิเล็กทรอนิกส์ข้ามประเทศ โดยกำหนดให้ต้องใช้กระบวนการแจ้งและได้รับความยินยอมล่วงหน้าจากประเทศที่เกี่ยวข้อง (Prior Informed Consent: PIC) ก่อนการเคลื่อนย้ายตามเงื่อนไขของอนุสัญญา

 

มาตรการนี้มีเป้าหมายเพื่อเพิ่มความโปร่งใสในการค้าของเสีย และป้องกันการเคลื่อนย้ายขยะอันตรายไปยังประเทศที่ไม่มีศักยภาพในการจัดการอย่างปลอดภัย

 

โลกเปลี่ยนจากการรีไซเคิลปลายทาง สู่การลดขยะตั้งแต่ต้นทาง

 

หลายประเทศเริ่มปรับแนวทางจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ โดยไม่ได้มุ่งเน้นเพียงการเก็บขยะไปรีไซเคิล แต่พยายามลดการเกิดขยะตั้งแต่ขั้นตอนการออกแบบและการผลิตสินค้า

 

ตัวอย่างสำคัญคือหลักการ Extended Producer Responsibility (EPR) หรือความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้นของผู้ผลิต ซึ่งกำหนดให้ผู้ผลิตมีส่วนรับผิดชอบต่อผลิตภัณฑ์หลังหมดอายุการใช้งาน ไม่ว่าจะเป็นการจัดระบบรับคืน การเก็บรวบรวม การรีไซเคิล หรือการกำจัดอย่างถูกต้อง

 

ข้อมูลจาก Global E-waste Monitor 2024 ระบุว่า จาก 81 ประเทศที่มีนโยบาย กฎหมาย หรือข้อกำหนดเกี่ยวกับขยะอิเล็กทรอนิกส์ มี 67 ประเทศที่นำหลัก EPR มาใช้แล้ว สะท้อนว่าหลายประเทศเริ่มผลักภาระการจัดการขยะกลับไปยังผู้ผลิต ไม่ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของภาครัฐหรือผู้บริโภคเพียงฝ่ายเดียว

 

อีกแนวทางคือ Right to Repair หรือสิทธิในการซ่อมแซม ซึ่งสหภาพยุโรปผลักดันผ่าน Directive (EU) 2024/1799 ที่ได้รับการรับรองในปี 2567 และกำหนดให้ประเทศสมาชิกนำไปบังคับใช้ภายในวันที่ 31 กรกฎาคม 2569

 

กฎดังกล่าวมุ่งทำให้ผู้บริโภคสามารถซ่อมแซมสินค้าที่ชำรุดได้ง่ายขึ้น โดยกำหนดหน้าที่ให้ผู้ผลิตซ่อมสินค้าบางประเภทที่อยู่ภายใต้ข้อกำหนดด้านการซ่อมแซม พร้อมส่งเสริมการเข้าถึงบริการซ่อมและข้อมูลที่เกี่ยวข้อง เพื่อลดการเปลี่ยนอุปกรณ์ใหม่โดยไม่จำเป็น

 

แนวทางเหล่านี้ทำให้เห็นว่าการจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ต้องเริ่มตั้งแต่การออกแบบผลิตภัณฑ์ให้มีอายุการใช้งานยาวนาน ซ่อมแซมได้ง่าย มีอะไหล่รองรับ และสามารถแยกวัสดุเพื่อนำกลับมาใช้ใหม่ได้

 

Smart City ต้องไม่ใช่แค่เมืองที่มีเทคโนโลยีมากขึ้น แต่ต้องจัดการซากเทคโนโลยีได้ดีขึ้นด้วย

 

สำหรับเมืองอัจฉริยะ การจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ควรเป็นส่วนหนึ่งของการวางแผนโครงสร้างพื้นฐานเมือง ไม่ต่างจากการจัดการพลังงาน น้ำ และขยะมูลฝอยทั่วไป เพราะยิ่งเมืองใช้เทคโนโลยีมากขึ้น ก็ยิ่งต้องมีระบบรองรับอุปกรณ์ที่หมดอายุการใช้งานอย่างเป็นระบบ

 

สิ่งที่เมืองสามารถดำเนินการได้ ได้แก่ การจัดตั้งจุดรับคืนขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่เข้าถึงง่าย การเชื่อมโยงข้อมูลปริมาณและประเภทขยะ การตรวจสอบเส้นทางการขนส่งไปยังโรงงานที่ได้รับอนุญาต ตลอดจนการส่งเสริมให้หน่วยงานรัฐและเอกชนจัดซื้ออุปกรณ์ที่ซ่อมแซมและนำกลับมาใช้ใหม่ได้

 

ขณะเดียวกัน ผู้ประกอบการ Data Center และบริษัทเทคโนโลยีควรมีแผนจัดการอุปกรณ์เซิร์ฟเวอร์และชิ้นส่วนที่หมดอายุ ตั้งแต่การยืดอายุการใช้งาน การนำอุปกรณ์กลับมาใช้ซ้ำ ไปจนถึงการส่งต่อวัสดุเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลที่ได้มาตรฐาน

 

เพราะความสำเร็จของเมืองอัจฉริยะไม่ควรวัดจากจำนวนอุปกรณ์ดิจิทัลหรือความเร็วในการประมวลผลเพียงอย่างเดียว แต่ต้องรวมถึงความสามารถในการจัดการผลกระทบที่เกิดจากเทคโนโลยีตลอดวงจรชีวิตด้วย

 

เมื่อโลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุค AI และเศรษฐกิจดิจิทัล คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าเทคโนโลยีจะพัฒนาไปได้ไกลแค่ไหน แต่คือเราจะทำอย่างไรให้ทรัพยากรที่ใช้สร้างเทคโนโลยีเหล่านั้นกลับมาใช้ประโยชน์ได้อีกครั้ง โดยไม่ทิ้งต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพไว้ให้คนรุ่นต่อไป

 

ที่มา:

1. ITU และ UNITAR – Global E-waste Monitor 2024 ข้อมูลปริมาณขยะทั่วโลก สัดส่วนรีไซเคิล มูลค่าโลหะ และการคาดการณ์ถึงปี 2573 รายงานฉบับเต็มและสถิติ⁠ ITU +1

 

2. Alex de Vries-Gao (2026) – Recalibrating Global Artificial Intelligence E-waste Estimates งานวิจัยเกี่ยวกับขยะจากเซิร์ฟเวอร์ AI เผยแพร่ในวารสาร Resources, Conservation and Recycling อ่านงานวิจัย⁠ ScienceDirect +1

 

3. กรมควบคุมมลพิษ – รายงานสถานการณ์มลพิษของประเทศไทย ปี 2567 สถิติขยะอันตรายชุมชนและซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้า รายงานสถานการณ์มลพิษ⁠ สำนักงานคณะกรรมการการพัฒนาระบบราชการ

 

4. ITU – Thailand E-waste Country Profile สถิติขยะอิเล็กทรอนิกส์ไทย 753,000 ตัน และสถานะนโยบายจัดการขยะ ข้อมูลประเทศไทย⁠ ITU

 

5. Basel Convention – E-waste Amendments ข้อกำหนดควบคุมการเคลื่อนย้ายขยะอิเล็กทรอนิกส์ข้ามประเทศ มีผล 1 มกราคม 2568 รายละเอียดอนุสัญญา⁠ basel.int +1

 

6. European Commission – Right to Repair Directive กฎหมายส่งเสริมสิทธิในการซ่อมแซม มีผลบังคับใช้ในประเทศสมาชิกตั้งแต่ 31 กรกฎาคม 2569 รายละเอียดกฎหมาย⁠ European Commission +1

 

7. WHO – Electronic Waste ผลกระทบของขยะอิเล็กทรอนิกส์ต่อสุขภาพ โดยเฉพาะเด็กและหญิงตั้งครรภ์ ข้อมูลด้านสุขภาพ⁠ องค์การอนามัยโลก +1