เปิดเส้นทาง ‘อุดม สิทธิวิรัชธรรม’ จากผู้พิพากษาสู่ประธานศาลรัฐธรรมนูญ 

ชื่อของ “อุดม สิทธิวิรัชธรรม” ไม่ได้ปรากฏขึ้นบนหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทยเพียงเพราะได้รับเลือกเป็นประธานศาลรัฐธรรมนูญคนใหม่ แต่ยังผูกโยงอยู่กับคำวินิจฉัยหลายคดีซึ่งเปลี่ยนทิศทางรัฐบาล ชี้ชะตานายกรัฐมนตรี และกำหนดอนาคตของพรรคการเมืองที่มีประชาชนจำนวนมากให้การสนับสนุน

เมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม 2569 ที่ประชุมตุลาการศาลรัฐธรรมนูญมีมติเสียงข้างมากเลือกนายอุดมขึ้นดำรงตำแหน่งประธานศาลรัฐธรรมนูญคนใหม่ หลังการลงคะแนนแข่งขันกันถึง 4 รอบ

สะท้อนว่าการคัดเลือกผู้นำองค์กรครั้งนี้ไม่ได้ดำเนินไปอย่างง่ายดาย ท่ามกลางสายตาของสังคมที่กำลังจับจ้องบทบาทของศาลรัฐธรรมนูญต่อสมดุลอำนาจทางการเมืองไทย

การก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุดขององค์กรจึงเป็นมากกว่าความก้าวหน้าในชีวิตราชการ หากยังนำคำวินิจฉัยส่วนตน ตลอดจนถ้อยคำที่นายอุดมเคยแสดงไว้ต่อคดีการเมืองสำคัญ กลับมาอยู่ในพื้นที่สาธารณะอีกครั้ง

จากนายทหารพระธรรมนูญสู่ตุลาการรัฐธรรมนูญ

นายอุดมเกิดเมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน 2497 สำเร็จการศึกษานิติศาสตรบัณฑิตจากมหาวิทยาลัยรามคำแหง เป็นเนติบัณฑิตไทย และสำเร็จการศึกษาระดับนิติศาสตรมหาบัณฑิตจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

เส้นทางการทำงานเริ่มต้นในตำแหน่งนายทหารพระธรรมนูญ กองทัพเรือ ก่อนโอนย้ายเข้าสู่สายงานศาลยุติธรรมและปฏิบัติหน้าที่ผู้พิพากษาในศาลจังหวัดหลายแห่ง

จากนั้นจึงก้าวขึ้นดำรงตำแหน่งสำคัญตามลำดับ ทั้งประธานศาลอุทธรณ์ภาค 5 ผู้พิพากษาหัวหน้าคณะในศาลฎีกา และประธานแผนกคดีคำสั่งคำร้องและขออนุญาตฎีกาในศาลฎีกา

นายอุดมได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นตุลาการศาลรัฐธรรมนูญเมื่อวันที่ 1 เมษายน 2563 ก่อนมีบทบาทในการพิจารณาคดีรัฐธรรมนูญและคดีการเมืองสำคัญอย่างต่อเนื่อง

คดีวาระนายกรัฐมนตรี 8 ปี

หนึ่งในคดีสำคัญที่นายอุดมร่วมวินิจฉัย คือกรณีวาระการดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี 8 ปีของ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ซึ่งเป็นข้อพิพาทว่าควรเริ่มนับระยะเวลาตั้งแต่เมื่อใด

นายอุดมเป็นหนึ่งในตุลาการเสียงข้างมาก 6 เสียงที่เห็นว่า พล.อ.ประยุทธ์ยังสามารถดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีต่อไปได้ โดยให้เหตุผลว่าการจำกัดวาระนายกรัฐมนตรีตามรัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 เป็นหลักการใหม่ จึงควรเริ่มนับระยะเวลาตั้งแต่วันที่รัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวมีผลใช้บังคับ ไม่ควรนำบทบัญญัติไปใช้ย้อนหลังกับช่วงเวลาก่อนหน้านั้น

คำวินิจฉัยดังกล่าวส่งผลโดยตรงต่อการดำรงอยู่ของรัฐบาลในช่วงเวลานั้น และตอกย้ำบทบาทของศาลรัฐธรรมนูญในฐานะผู้ชี้ขาดข้อพิพาทซึ่งมีผลต่อโครงสร้างอำนาจบริหาร

เสียงชี้ขาดให้ “เศรษฐา” พ้นเก้าอี้นายกฯ

ในคดีคุณสมบัติของนายเศรษฐา ทวีสิน นายอุดมเป็นหนึ่งในตุลาการเสียงข้างมาก 5 เสียงที่ลงมติให้นายเศรษฐาพ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี

ผลของคำวินิจฉัยไม่เพียงทำให้ตำแหน่งผู้นำรัฐบาลว่างลงในทันที แต่ยังบังคับให้ฝ่ายการเมืองต้องจัดวางสมการอำนาจใหม่ ทั้งในพรรครัฐบาลและระหว่างพรรคร่วมรัฐบาล

คดีนี้จึงเป็นอีกหลักฐานว่าคะแนนเสียงของตุลาการเพียงหนึ่งเสียงสามารถมีน้ำหนักต่อเสถียรภาพของฝ่ายบริหาร และอาจเปลี่ยนเส้นทางการเมืองของประเทศได้ภายในวันเดียว

มติเอกฉันท์ยุบพรรคก้าวไกล

คดีที่ทำให้ชื่อของนายอุดมถูกกล่าวถึงอย่างกว้างขวางที่สุดคดีหนึ่ง คือ คำวินิจฉัยยุบพรรคก้าวไกล โดยนายอุดมร่วมอยู่ในองค์คณะตุลาการที่มีมติเอกฉันท์ 9 ต่อ 0 ให้ยุบพรรค  ต้องสิ้นสถานะทางกฎหมาย พร้อมนำไปสู่การจัดตั้งพรรคประชาชนขึ้นเป็นพรรคการเมืองใหม่เพื่อรองรับสมาชิกและอดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรของพรรคเดิม ซึ่งประเด็นที่สร้างแรงสั่นสะเทือนตามมาไม่ได้มีเพียงตัวคำวินิจฉัย แต่รวมถึงท่าทีและคำอธิบายของนายอุดมต่อผลทางการเมืองหลังการยุบพรรคด้วย

จาก “ล้มล้าง” ถึงคำสั่งห้ามเคลื่อนไหวต่อ

ในคดีที่เกี่ยวข้องกับการชุมนุมของอานนท์ นำภา ภาณุพงศ์ จาดนอก หรือ “ไมค์” และปนัสยา สิทธิจิรวัฒนกุล หรือ “รุ้ง” นายอุดมแสดงความเห็นในคำวินิจฉัยส่วนตนว่า การกระทำของผู้ถูกร้อง ณ เวลาที่เกิดเหตุยังไม่ถึงขั้นเป็นการล้มล้างการปกครอง แต่เห็นว่าหากมีการดำเนินการอย่างต่อเนื่อง ย่อมอาจพัฒนาเป็นกระบวนการที่นำไปสู่การล้มล้างการปกครองได้ จึงเห็นควรให้มีคำสั่งห้ามมิให้กระทำการในลักษณะเช่นนั้นอีก

สะท้อนแนวคิดที่ให้น้ำหนักกับการป้องกันเหตุในอนาคต แม้การกระทำที่ศาลกำลังพิจารณายังไม่บรรลุถึงผลตามข้อกล่าวหาในขณะนั้นก็ตาม

คดี “ธรรมนัส” และขอบเขตคำพิพากษาต่างประเทศ

นายอุดมยังร่วมวินิจฉัยคดีคุณสมบัติของ ร.อ.ธรรมนัส พรหมเผ่า ซึ่งถูกตั้งคำถามจากกรณีเคยต้องคำพิพากษาคดียาเสพติดในต่างประเทศ องค์คณะเห็นว่าคำว่า “ศาล” ตามบทบัญญัติรัฐธรรมนูญในประเด็นดังกล่าว หมายถึงศาลไทย การถูกพิพากษาโดยศาลต่างประเทศจึงไม่ทำให้ ร.อ.ธรรมนัสขาดคุณสมบัติการเป็นสส.หรือรัฐมนตรี กลายเป็นบรรทัดฐานสำคัญในการตีความขอบเขตของคำพิพากษาจากต่างประเทศ เมื่อถูกนำมาใช้พิจารณาคุณสมบัติของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองตามรัฐธรรมนูญไทย

สิทธิสมัครเลือกตั้งต้องไม่ถูกจำกัดเกินจำเป็น

ในคดีเกี่ยวกับพระราชบัญญัติการเลือกตั้งท้องถิ่น นายอุดมอยู่ในฝ่ายเสียงข้างมาก 7 ต่อ 2 ซึ่งเห็นว่า การตัดสิทธิสมัครรับเลือกตั้งเป็นเวลา 5 ปีแก่ผู้เคยต้องคำพิพากษาตามเงื่อนไขของกฎหมาย เป็นการจำกัดสิทธิทางการเมืองเกินสมควรแก่เหตุและขัดต่อรัฐธรรมนูญ แสดงให้เห็นอีกด้านหนึ่งของการใช้หลักความได้สัดส่วน โดยพิจารณาว่ามาตรการทางกฎหมายแม้มีเป้าหมายคุ้มครองประโยชน์สาธารณะ แต่ต้องไม่กระทบสิทธิของบุคคลมากเกินความจำเป็น

ถ้อยคำ “ควรขอบคุณผม” จุดชนวนข้อถกเถียง

ภายหลังการยุบพรรคก้าวไกล นายอุดมแสดงความคิดเห็นระหว่างการสัมมนาที่จังหวัดสุราษฎร์ธานี เมื่อเดือนสิงหาคม 2567 ในทำนองว่า พรรคประชาชนควรขอบคุณตน เพราะคำสั่งยุบพรรคก้าวไกลทำให้พรรคการเมืองใหม่ได้รับเงินบริจาคราว 20–30 ล้านบาทอย่างรวดเร็ว

นายอุดมยังตั้งคำถามต่อการจัดตั้งพรรคใหม่ โดยใช้ถ้อยคำเกี่ยวกับ “เล่ห์กลอุบาย” และการสวมรอยพรรคเดิม ส่งผลให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์ถึงความเหมาะสมและความเป็นกลางของตุลาการ แม้คดีจะสิ้นสุดลงแล้วก็ตาม

 

 

ประเด็นนี้จำเป็นต้องแยกให้ชัดว่า นายอุดมไม่ได้ร่วมวินิจฉัยให้ยุบพรรคประชาชน แต่เป็นการแสดงทัศนะต่อพรรคใหม่ซึ่งก่อตั้งขึ้นภายหลังการยุบพรรคก้าวไกล

ต่อมาศาลรัฐธรรมนูญมีหนังสือชี้แจงต่อสภาผู้แทนราษฎรว่า ความเห็นดังกล่าวเป็นการตอบคำถามในทางวิชาการภายหลังคดีสิ้นสุดแล้ว มิได้มีเจตนาเสียดสี หรือกระทบต่อความเป็นอิสระและเกียรติศักดิ์ของตุลาการ

นายอุดมยืนยันว่าหน้าที่ของตุลาการคือการปฏิบัติตามกฎหมายอย่างเคร่งครัด เพื่อปกป้องระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข และพร้อมรับผิดชอบต่อถ้อยคำของตนเอง

เก้าอี้ประธานกับความท้าทายเรื่องความเชื่อมั่น

จากวันนี้ นายอุดมไม่ได้มีสถานะเป็นเพียงหนึ่งในองค์คณะที่ร่วมลงมติอีกต่อไป แต่ก้าวขึ้นเป็นผู้นำองค์กรซึ่งคำวินิจฉัยสามารถเปลี่ยนรัฐบาล ยุติสถานะนายกรัฐมนตรี และปิดฉากพรรคการเมืองได้

 

 

ประสบการณ์ในศาลยุติธรรมและคดีรัฐธรรมนูญจำนวนมากอาจเป็นต้นทุนสำคัญในการบริหารองค์กร แต่ถ้อยคำเกี่ยวกับพรรคก้าวไกลและพรรคประชาชนจะยังเป็นเงื่อนไขที่สังคมใช้ตรวจสอบความเป็นกลางของประธานศาลรัฐธรรมนูญคนใหม่

ความท้าทายของนายอุดม ในฐานะประธานศาลรัฐธรรมนูญ คือการทำให้ทุกคำวินิจฉัยได้รับการยอมรับว่าเกิดขึ้นบนหลักนิติธรรม ปราศจากอคติ และสามารถตอบคำถามของประชาชนได้ว่า อำนาจตุลาการรัฐธรรมนูญกำลังคุ้มครองระบอบประชาธิปไตย หรือกำลังกำหนดทิศทางของการเมืองเสียเอง.