ภูมิใจ

โดย...นาม ไร้นาม เครือข่ายพุทธิกา http://www.budnet.org

เมื่อเราเป็นเด็กบ้านนอกก็มีคนสอนเราว่าเราต้องภูมิใจในความเป็นเด็กบ้านนอก เป็นชาวนา ชีวิตไม่วุ่นวาย เหมือนในเมืองใหญ่ อากาศดีกว่า ผู้คนเป็นมิตร มีแต่ญาติพี่น้อง มองไปทางไหน เดินไปบ้านไหน ไม่มีคนแปลกหน้า เราวิ่งเล่นไปได้ทั่วทั้งหมู่บ้าน มีกิจกรรมมากมายให้เราได้ทำ ไปหาปลาในห้วยก็ได้ น้ำใสสะอาด เราจน พ่อแม่สอนเราว่าขอให้เราภูมิใจในความเป็นคนของเรา แม้เราจะจนเราก็ไม่ได้เอารัดเอาเปรียบใคร เราทำมาหากินโดยสุจริต แล้วเรายังได้หาอยู่หากินอาหารธรรมชาติที่สะอาด ไม่มีสารเคมี ทั้งหมดล้วนเป็นเรื่องดีและน่าภูมิใจ

ทุกช่วงจังหวะของชีวิตเราต่างล้วนถูกสอนให้ภาคภูมิใจในตัวเอง เลยออกมาจากบ้านเกิด เราถูกสอนให้ภูมิใจในความเป็นไทย ภูมิใจในความเป็นคนในหมู่บ้าน อำเภอ จังหวัดนั้น ภูมิใจในความเป็นผู้ชาย ผู้หญิง ภูมิใจในอาชีพ ภูมิใจในนิสัย หรือภูมิใจในความเป็นลูกของพ่อแม่ ภูมิใจในครูบาอาจารย์ ความเชื่อ ศาสนา แต่ดูเหมือนว่าจะไม่มีใครเลยที่สอนให้เราภูมิใจในความเป็นมนุษย์ที่เท่าเทียมกับคนอื่น ภูมิใจในความเป็นมนุษย์ที่สามารถเข้าถึงความพร้อมของการรู้แจ้ง

สิ่งที่ปรากฏอยู่ก็คือความภูมิใจเป็นเงื่อนไขหนึ่งที่ทำให้เราตกอยู่ในภาวะความหลง เพราะเมื่อเราภูมิใจเราก็เริ่มคิดว่าการเป็นเราช่างเป็นสิ่งวิเศษสุด การเป็นเราคือความดีงาม การเป็นเราคือสิ่งที่อยู่เหนือคนอื่นๆ แม้บางครั้งเราจะรู้ว่าสถานะทางสังคมของบางคนสูงกว่าเรา แต่เราก็จะมีเหตุผลที่จะเข้าข้างตัวเองเสมอว่าการเป็นเรานั้นดีกว่าคนอื่นอย่างไร มากขึ้นเราก็เริ่มรังเกียจคนที่ต่างออกไปจากเรา ถ้าเรารวยเราอาจรังเกียจคนที่จนกว่า ถ้าเราเป็นเจ้านายเราก็อาจรังเกียจลูกน้อง ถ้าเราเป็นคนเมืองเราก็อาจรังเกียจชนเผ่า ถ้าเราขับรถเก๋งราคาเป็นล้าน ก็อาจรังเกียจคนขับรถกระแองราคา 3 แสน เป็นต้น

ยิ่งเมื่อเราผ่านกาลเวลามา ยิ่งยาวนานเท่าใด ความภูมิใจของเราก็ยิ่งเพิ่มพูนมากขึ้น ว่าก็คือความรู้ การประสบผลสำเร็จในงาน ตำแหน่ง ทรัพย์สิน บ้าน รถ ดังนี้เองทุกครั้งที่เราพลาด หรือบางเรื่องที่เราล้มเหลว เราก็ย่อมจะหาเหตุผลมากล่าวอ้าง หรือเอามาครุ่นคิดเพื่อปลอบใจ หรือกระทั่งอาจเรียกได้ว่าหลอกตัวเองว่าความผิดพลาดนั้นหาใช่เกิดจากความอ่อนด้อยของเราไม่ แต่มันเกิดขึ้นเพราะคนอื่นๆ ที่ทำให้องค์ประกอบของมันไม่สมบูรณ์ จึงทำให้เกิดการบกพร่อง หรือล้มเหลว ทั้งหมดนั้นไม่ใช่เพราะเรา

ทั้งหมดนี้คือเงื่อนไขหนึ่งที่ก่อให้เกิดความยึดมั่นในอัตตาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และมันก็เป็นส่วนหนึ่งของความรุนแรงเมื่อเราถูกดูหมิ่น หยามความเป็นเราว่าด้อยค่า ไม่ว่าจะเรื่องฐานะ อาชีพ เชื้อชาติ กระทั่งศาสนา หรือศาสนาเดียวกันก็ตาม ดังเราจะเห็นได้ในสำนักปฏิบัติต่างๆ ที่ต่างก็ภูมิใจในครูบาอาจารย์ของตน จนอดไปวิจารณ์สำนักอื่นไม่ได้ว่านั่นผิดพลาด มีเพียงสายเราเท่านั้นที่ถูกต้อง ตรง สุดท้ายก็กลายเป็นความหลง ที่ยากเย็นในการขัดแงะแกะเกลาอัตตา ยิ่งมันมากขึ้นมันก็กลายเป็นความหยิ่งผยอง และดูเหมือนการหยิ่งผยองในภูมิธรรมจะไม่ได้น้อย หรือน่าชังน้อยไปกว่าความหยิ่งผยองทางโลก นั่นก็คือหยิ่งผยองในความสำเร็จ ทรัพย์สิน ที่เลวร้ายที่สุดก็เห็นจะเป็นการหยิ่งผยองในอำนาจ

อย่างไรก็ตาม คำสอนที่ดูเหมือนเป็นสิ่งที่คอยถ่วงดุลความภูมิใจ คือความอ่อนน้อมถ่อมตน กลับเป็นคำสอนที่อ่อนล้าเต็มที มันเพียงแทรกตัวอยู่ในเรื่องราวอื่นๆ ที่แผ่วเบาเหลือเกิน จนเราแทบไม่ได้ยินมันเลย หรือมันก็เป็นเพียงนิทานปรัมปราที่เล่าสืบต่อกันมา เป็นส่วนหนึ่งของคุณธรรมที่น่าสนใจและหลายคราวที่เราได้พบว่าเมื่อเราเริ่มฝึกฝนตัวเองที่จะอ่อนน้อมถ่อมตน อัตตา กิเลส มันก็ช่วงชิงผลงานนั้นเป็นของมันไป จนกลายเป็นว่าเราก็เริ่มผยองในความอ่อนน้อมถ่อมตน หรือเมื่อเราพยายามที่จะเมินความยึดมั่นในตัวตนของเรา เราก็เริ่มผยองในการละวางตัวตนของเราไปเสีย นี่จึงเป็นความซับซ้อนซ่อนเงื่อน ที่ยากเย็นในการชิงพื้นที่ความได้เปรียบจากพฤติกรรมแห่งความผยองลำพองตนนั้น

หากยังมีเหลือเรื่องราวให้เราได้ภาคภูมิใจในชีวิต การภูมิใจในความเป็นมนุษย์น่าจะเป็นสิ่งหนึ่งที่ควรศึกษาอย่างลึกซึ้ง เพราะเมื่อเราภูมิใจในความเป็นมนุษย์ เพียงความเป็นมนุษย์ เราอาจมองเห็นมนุษย์คนอื่นในฐานะที่เท่าเทียมกับเรา มองเห็นความบกพร่อง มองเห็นความสำเร็จ ความลึกซึ้ง อันน่าศึกษาเรียนรู้ ไม่ใช่มนุษย์ในฐานะเจ้านาย ลูกน้อง อาจารย์ ลูกศิษย์ จน รวย หนุ่มสาว แก่เฒ่า กระทั่งเชื้อชาติ ศาสนา แต่เราย่อมเห็นความเป็นมนุษย์ที่มีโอกาส มีความพร้อมที่จะพัฒนาตนเอง นำพาตนเองไปสู่การเติบโตทางจิตวิญญาณอย่างมีความหมาย หากเรามีสายตาที่จะมองได้เช่นนี้ เราก็อาจคลี่คลายความผยองลำพองตนลงไปได้บ้าง แม้กิเลสมันจะเริ่มเข้ามาช่วงชิงผลงานนั้นเป็นของมัน เราก็อาจมองเห็นได้ง่ายขึ้น เมื่อเรามองเห็นการมาของมัน เราก็ย่อมหาวิธีจัดการกับมันได้ง่ายขึ้นไปด้วย