เทพรัตนแห่งแผ่นดิน (66)

โดย...วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงถอดแบบพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และทรงดำเนินตามรอยเบื้องพระยุคลบาทมาตลอด หลักการทรงงานที่ทรงเน้น คือ การพัฒนาในท้องถิ่นทุรกันดาร และการแก้ไขปัญหาให้ประชาชนโดยใช้องค์ความรู้ เพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน โดยคำนึงถึงหลักภูมิสังคม ทรงมุ่งพัฒนาทั้งคนและพื้นที่ทรงบริหารความเสี่ยง โดยทรงทดลองจนเกิดผลดีเสียก่อน แล้วจึงค่อยพระราชทานแก่ราษฎร ทรงเน้นให้การศึกษาเด็กด้อยโอกาส เด็กในพื้นที่ทุรกันดารและห่างไกล ทรงให้ความสำคัญกับระบบสารสนเทศ โดยทรงใช้เทคโนโลยีในการติดตามงาน ตลอดทรงเป็นแบบอย่างของการประหยัดและการพึ่งพาตนเองด้วย

พระองค์ทรงมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับนักพัฒนาไว้ว่า “นักพัฒนาต้องมีความรัก ความห่วงใย ความรับผิดชอบ และความเคารพในเพื่อนมนุษย์ จะเห็นได้ว่าการพัฒนาเกี่ยวข้องกับมนุษยชาติและเป็นเรื่องของจิตใจ มนุษย์เป็นสัตว์สังคม ต้องอยู่ด้วยกัน ถ้าเราอยู่อย่างสุขสบายในขณะที่คนอื่นทุกข์ยากเราย่อมอยู่ไม่ได้ นักพัฒนาควรมีจิตสาธารณะ รักที่จะช่วยเหลือให้ผู้อื่นมีชีวิตและความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น”

ในขณะเดียวกันก็ทรงมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับความเจริญรุดหน้าที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วไว้ด้วยว่า “...ความเจริญก้าวหน้าที่เป็นไปอย่างรวดเร็วในทุกๆ ด้านมีผลกระทบให้วิถีชีวิตดั้งเดิมของคนและสภาพแวดล้อมของชุมชนเปลี่ยนแปลงไป ชุมชนที่ยังคงรักษาวิถีชีวิตตามแบบอย่างที่มีมาแต่เดิม ในปัจจุบันแทบไม่มีเหลือให้ชนรุ่นหลังได้ซึมซับความงามของวัฒนธรรมที่ตกทอดมาแต่อดีต ชุมชนเหล่านี้เป็นตัวอย่างที่ดีของคำว่าความพอเพียง คนในชุมชนพึ่งพาอาศัยกันได้ และอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข มีขนบประเพณีอันดีงาม ภูมิปัญญา ชาญฉลาด ชุมชนลักษณะนี้มีคุณค่าทางวัฒนธรรมและจิตใจ เป็นประโยชน์ด้านการศึกษาในแง่มุมต่างๆ ปัจจุบันมีให้เห็นเพียงไม่กี่แห่ง หากไม่ช่วยกันอนุรักษ์ไว้ก็จะสูญสลายไปอย่างน่าเสียดาย...”

ดังนั้น เมื่อคุณประยงค์ นาคะวะรังค์ คหบดีชาวอัมพวา น้อมเกล้าฯ ถวายที่ดินบริเวณชุมชนอัมพวา สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงเล็งเห็นว่า หากจะนำเอาที่ดินดังกล่าวนั้นมาพัฒนา ให้เกิดประโยชน์แก่ชุมชนอัมพวาอย่างยั่งยืน ให้มีคุณค่าทั้งทางวัฒนธรรมและจิตใจก็จะเป็นประโยชน์ในด้านการศึกษาในแง่มุมต่างๆ อีกทั้งจะเป็นแบบอย่างของชุมชนที่มีความพอเพียง พึ่งพาอาศัยกันได้ และอยู่ร่วมกันได้อย่างสงบสุขในวิถีชีวิตแบบดั้งเดิมที่ดีงาม

พระองค์จึงมีพระราชดำริให้มูลนิธิชัยพัฒนานำที่ดินผืนนั้นมาดำเนินการพัฒนา โดยน้อมนำหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มาใช้ในการดำเนินงาน มีเป้าหมายที่สำคัญ คือ ความร่วมมือร่วมใจของชาวชุมชนอัมพวาในการอนุรักษ์วัฒนธรรม วิถีชีวิต ภูมิปัญญาท้องถิ่น และสภาพแวดล้อม ให้สามารถดำรงอยู่ต่อไปได้บนแนวทาง “อนุรักษ์แล้วจึงพัฒนา” เพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน ดังชื่อของโครงการว่า “อัมพวาชัยพัฒนานุรักษ์” ชัยชนะแห่งการพัฒนาของชุมชนอัมพวา

กอปรกับสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ทรงเห็นว่า “ชุมชนอัมพวา” เป็นชุมชนที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานที่เกี่ยวข้องกับความเป็นชาติไทย ซึ่งอนุชนรุ่นหลังสามารถหวนรำลึกและมองย้อนเห็นภาพอดีตอันรุ่งเรืองถึงความเป็นชุมชนที่มีวัฒนธรรมและประเพณีอันงดงามที่สะท้อนความเป็นไทยได้อย่างน่าภาคภูมิใจ จึงมีพระราชดำริให้โครงการมุ่งเน้นดำเนินงานด้านการอนุรักษ์วัฒนธรรมวิถีชีวิตชาวชุมชนอัมพวา ทั้งในด้านกายภาพและการดำเนินชีวิตของผู้อาศัยในพื้นที่และชุมชน โดยการเข้ามามีส่วนร่วมในการประกอบอาชีพและประกอบกิจกรรมภายในพื้นที่ และพัฒนาพื้นที่ให้เกิดศักยภาพเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ เชื่อมโยงกับอุทยานพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (อุทยาน ร.2) และแหล่งท่องเที่ยวอื่นๆ ของ จ.สมุทรสงคราม รวมทั้งเป็นแหล่งศึกษาเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับพรรณไม้พื้นเมือง การรักษาระบบนิเวศของสวนผลไม้ และแหล่งรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับวิถีชีวิตของชุมชนอัมพวา ตลอดจนส่งเสริมให้เกิดการพัฒนาแบบบูรณาการ โดยสร้างโอกาสให้ชุมชน องค์กรท้องถิ่น และองค์กรเอกชนที่เกี่ยวข้องเข้ามามีส่วนร่วมและมีบทบาทในการบริหารจัดการพื้นที่ เพื่อให้เกิดความสมดุลในการพัฒนา และการพึ่งพาตนเองของชุมชนตามแนวคิดระบบเศรษฐกิจพอเพียง

นอกจากนี้ มีหลายโครงการที่เกิดจากการถวายที่ดินของประชาชนด้วยจิตศรัทธา ซึ่งมีอยู่มากมายทั่วประเทศ บางพื้นที่เป็นบึง เป็นที่ลุ่ม น้ำท่วมทุกปี จนต้องมาคิดค้นหาหนทางที่จะนำแผ่นดินที่ประชาชนน้อมเกล้าฯ ถวายให้ด้วยความศรัทธานั้นมาทำให้เกิดประโยชน์สูงสุด และไม่ใช่ประโยชน์ต่อมูลนิธิ เพราะมูลนิธิชัยพัฒนาไม่ใช่หน่วยธุรกิจแสวงหากำไร ต้องเป็นประโยชน์ที่เกิดขึ้นและกลับคืนสู่ประชาชน โดยใช้หลักการทรงงานของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ทรงสอนเรื่อง “ภูมิสังคม” ดูคนในพื้นที่ด้วยว่าเขาต้องการอะไร และส่วนรวมเห็นด้วยหรือไม่ มีความคุ้มค่าและใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุดของพื้นที่หรือยังและเหนือสิ่งใดประชาชนได้ประโยชน์สูงสุดด้วย

ปัจจุบันอัมพวาได้กลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงทางวัฒนธรรมท้องถิ่นนอกจากอุทยานพระบรมราชานุสรณ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย หรือที่รู้จักกันดีในชื่ออุทยาน ร.2 ที่ดึงดูดให้นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศไปเยี่ยมชมอย่างไม่ขาดสายแล้ว ความงดงามทางธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่นของอัมพวายังคงมีเสน่ห์ผูกใจให้ผู้คนหาโอกาสไปสัมผัสไปชื่นชมอยู่เสมอ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการรักษาระบบนิเวศของสวนผลไม้ การเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับพรรณไม้พื้นเมือง เพื่อสืบสานวิถีชีวิตชุมชนและการเสริมสร้างชุมชนเข้มแข็ง ด้วยความภาคภูมิใจในความรู้ภูมิปัญญาและผลิตภัณฑ์ของชุมชนท้องถิ่นนับเป็นการสร้างโอกาสและรายได้ให้กับคนในชุมชน อันเป็นการพัฒนาท้องถิ่นที่ถูกต้องและดีงามอย่างยิ่ง