ดัชนีบิ๊กแมคกับมาม่า

โดย...รุจิระ  บุนนาค กรรมการผู้จัดการ Marut Bunnag International  Law Office [email protected]

เมื่อพูดถึงแฮมเบอร์เกอร์ยอดฮิตในไทย ชื่อของแมคโดนัลด์(McDonald’s) ต้องติดอันดับ หลายคนอาจเข้าใจว่าแมคโดนัลด์ เป็นแฮมเบอร์เกอร์เจ้าแรกในไทย  ความจริงแล้วแฮมเบอร์เกอร์เจ้าแรกในไทย คือ วิมปี้ (Wimpy) จากเมืองบูมมิงตัน รัฐอินเดียนา สหรัฐอเมริกา ที่เข้ามาเปิดให้บริการในกรุงเทพฯ ประมาณปี 2506  และได้ปิดตัวลงภายในเวลาอันสั้น เพราะคนไทยไม่นิยม

แมคโดนัลด์เริ่มให้บริการเมื่อปี 2491 ที่เมืองแซนเบอร์นาร์ดีโนรัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา ในไทยเริ่มให้บริการปี 2528 โดยคุณเดช บุลสุข ซึ่งได้ไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา และนิยมชมชอบแมคโดนัลด์ เมื่อกลับไทยคุณเดชได้เปิดแมคโดนัลด์สาขาแรกที่อาคารอัมรินทร์ พลาซ่า (ห้างโซโก้ในเวลานั้น) โดยเป็นประเทศที่ 35 ของโลก

เมื่อแมคโดนัลด์เปิดตัวในไทย ขายดิบขายดีแต่ละวันมีลูกค้าจำนวนมาก ในสหรัฐอเมริกาแมคโดนัลด์อาจถูกมองว่าเป็นอาหารจานด่วนที่ราคาไม่แพง แต่สำหรับคนไทยแม้จะเป็นอาหารจานด่วน เมื่อเทียบกับอาหารจานด่วนอื่นในไทย เช่น โจ๊ก ก๋วยเตี๋ยว ข้าวราดแกง อาหารของแมคโดนัลด์ถือว่ามีราคาสูง แต่กลับกลายเป็นอาหารจานด่วนที่ได้รับความนิยม หนึ่งในเหตุผลที่คนไทยนิยมเพราะเป็นแฟชั่น และเป็นพฤติกรรมเช่นเดียวกันกับประเทศในแถบเอเชีย

จากข้อมูลของเดือน ก.พ. 2559 แมคโดนัลด์มีสาขาในไทย 227 สาขา และ 3.6 หมื่นสาขา ในกว่า 110 ประเทศ  แต่ละวันให้บริการลูกค้าไม่ต่ำกว่า 69 ล้านคน โดยมีบิ๊กแมคแฮมเบอร์เกอร์สองชั้นเป็นเมนูยอดฮิตที่มีราคาค่อนข้างสูง เมื่อเทียบกับเมนูอื่นๆ

เมนูบิ๊กแมคได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายทั่วโลก จนถึงขนาดในปี 2529 มาร์ค วาเซียร์ดซินสกี้ (Mark Cwzierdzinski) ได้คิดค้นการใช้ดัชนีหรือเครื่องบ่งชี้ทางเศรษฐกิจขึ้นมาตัวหนึ่ง เรียกว่า “ดัชนีบิ๊กแมค (Big Mac Index)” เพื่อใช้สะท้อนการแข็งค่าหรืออ่อนตัวลงของเงินสกุลต่างๆ ทั่วโลก โดยใช้ราคาบิ๊กแมคเป็นตัววัด หลักการคือการดูค่าความเท่ากันของอำนาจในการซื้อบิ๊กแมค (PPP-Purchasing Power Parity) ที่ขายในร้านแมคโดนัลด์ทั่วโลก ทางธนาคารโลกยังใช้ดัชนีบิ๊กแมคในการเปรียบเทียบเศรษฐกิจระหว่างประเทศ

ราคาบิ๊กแมคในแต่ละประเทศจะแตกต่างกัน ราคาบิ๊กแมคเดือน ก.ค. 2559 ของสหรัฐอเมริกาอยู่ที่ 5.04 เหรียญสหรัฐ สวิตเซอร์แลนด์ 6.59 เหรียญสหรัฐ อังกฤษ 4.21 เหรียญสหรัฐ ไทย 3.4 เหรียญสหรัฐ ยูเครน 1.57 เหรียญสหรัฐ จะเห็นได้ว่ามีราคาที่แตกต่างกันมาก คือ แพงมากและถูกมาก สะท้อนค่าเงินของแต่ละประเทศว่าแข็งหรืออ่อนเมื่อเทียบกับเงินเหรียญสหรัฐ

ราคาบิ๊กแมคประเทศใดถูกกว่าราคาในสหรัฐอเมริกา สะท้อนว่าประเทศนั้นมีสกุลเงินที่อ่อนกว่าเงินเหรียญสหรัฐ หากราคาบิ๊กแมคแพงกว่าแสดงว่าประเทศนั้นมีค่าเงินแข็งกว่าเงินเหรียญสหรัฐ

หลายประเทศได้มีการใช้ดัชนีบิ๊กแมคในการอธิบายถึงภาวะทางเศรษฐกิจ ซึ่งมีการใช้อย่างเป็นทางการและไม่เป็นทางการ แต่เป็นดัชนีที่ง่ายต่อความเข้าใจ

สำหรับคนไทยอาหารจานด่วนประเภทบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปได้รับความนิยมเช่นกัน แม้คุณค่าทางโภชนาการจะเทียบไม่ได้กับอาหารอื่น แต่ด้วยรสชาติและราคาไม่แพง ทำให้บะหมี่กึ่งสำเร็จรูปได้รับความนิยม และเป็นอาหารที่คนไทยส่วนใหญ่จะมีติดบ้านไว้ ผู้บริโภคบางรายที่อยากรับประทานและอยากได้คุณค่าทางอาหาร  จึงหาทางออกโดยใส่เนื้อสัตว์และผักเพิ่มขึ้น

บะหมี่กึ่งสำเร็จรูปอยู่ในหมวด “สินค้าด้อยคุณภาพ” (Inferior Goods) คือ สินค้าราคาถูก ผู้บริโภคส่วนมากจะบริโภคในเวลาที่รายได้ไม่เพียงพอ เมื่อมีรายได้เพิ่มขึ้นผู้บริโภคจะบริโภคสินค้าปกติ (Normal Goods) ที่มีราคาสูงขึ้น คือ สินค้าที่ความต้องการจะเพิ่มขึ้น หากมีรายได้เพิ่มขึ้น ไม่ว่าจะจากเงินเดือนขึ้น โบนัสออก ได้เลื่อนตำแหน่ง เช่น สเต๊ก อาหารญี่ปุ่น

เมื่อบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปได้เป็นอาหารที่คนนิยมบริโภคในเวลาที่รายได้ไม่เพียงพอ จึงมีการใช้เครื่องชี้วัดตัวหนึ่งที่สะท้อนถึงภาวการณ์เศรษฐกิจของไทย เรียกว่า “ดัชนีมาม่า (Mama Index)” ที่แสดงให้เห็นว่าการบริโภคบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปที่เพิ่มขึ้นในระยะสั้นสามารถสะท้อนถึงภาวการณ์ของเศรษฐกิจที่กำลังหดตัว ที่ใช้ชื่อมาม่าเพราะเป็นยี่ห้อที่ขายดีและชื่อติดปากคนไทย

ประชาชนในกลุ่มผู้มีรายได้น้อย ถือเป็นกลุ่มลูกค้าหลักของบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปที่หลายคนอาจคิดว่าคงจะมีกำลังซื้อตลอดเวลา แต่แท้จริงแล้วกลับพบว่ายอดจำหน่ายบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปจะมียอดลดลงในช่วงที่ประเทศประสบปัญหาภาวะภัยแล้ง ทำให้ไม่สามารถเก็บเกี่ยวได้ตามเป้าหมาย ประชาชนกลุ่มนี้จึงหันไปบริโภคสินค้าประเภทอื่นที่มีราคาถูกกว่า เช่น ข้าวถุงที่มีการแบ่งขายเป็นรายวัน ทำให้ประชาชนสามารถลดต้นทุนในการบริโภคลงได้มากกว่าบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป

นักเศรษฐศาสตร์บางคนให้คำนิยามของดัชนีมาม่าว่า “ดัชนีชี้วัดทางเศรษฐกิจสำหรับการประเมินค่าครองชีพขั้นต่ำของคนไทย”(An Economic Indicator for Basic Cost of Living Assessments)

แม้วันนี้เราจะมีดัชนีบิ๊กแมคและดัชนีมาม่าเป็นตัวชี้วัดเศรษฐกิจแบบพื้นบ้าน แต่ที่น่าสนใจคือ ราคาอาหารของแมคโดนัลด์ที่ขายในไทยที่ราคาถูกสุด คือ พายข้าวโพดราคา 20 บาท/ชิ้น  ได้ปรับขึ้นราคาใหม่อย่างเงียบเชียบ ไม่ถึง 1 เดือนที่ผ่านมาเป็นราคา 26 บาท/ชิ้น ถือเป็นการขึ้นราคาถึงร้อยละ 30 ในคราวเดียว บางทีดัชนีพายข้าวโพดแมคโดนัลด์อาจสะท้อนภาพเศรษฐกิจไทยที่เป็นจริงบางอย่างได้