งานสลักหินบ้านงิ้วใต้ พุทธศิลป์จากภูมิปัญญา "สล่าพะเยา"

โดย...อักษรา ปิ่นนราสกุล

คิดถึงหมู่บ้านที่ “แกะสลักหิน” ให้คิดถึง “บ้านงิ้วใต้” หมู่ 6 ต.บ้านสาง อ.เมือง จ.พะเยา เป็นอีกชุมชนหนึ่งที่มีการสืบทอดภูมิปัญญาอันทรงคุณค่าแสนยาวนาน ชาวบ้านในพื้นที่สืบทอดภูมิปัญญาด้านอาชีพของสล่าหรือช่างพะเยามาแต่โบราณถึงปัจจุบัน โดยเฉพาะหินทรายที่เป็นฝีมือของสกุลช่างพะเยา ที่ละเอียดอ่อน งดงาม บ่งบอกถึงถึงความสุขแห่งวิถีของผู้ที่เป็นช่าง หรือสล่า ผ่านฝีมือที่ใส่ใจในการแกะสลักหินอย่างงดงาม

ที่สำคัญผลงานส่วนใหญ่จะเป็นพระพุทธรูป ใบเสมา ลูกนิมิต ที่ใช้สำหรับวัดและพุทธศาสนา

ท้ายหมู่บ้านงิ้ว จะเห็น “ศูนย์สาธิตผลิตภัณฑ์จากหินชุมชนบ้านงิ้ว” คือแหล่งรวมการสาธิตและผลิตงานฝีมือแกะสลักหินทุกชนิด เสียงกะเทาะหิน เครื่องเจียที่ทำงาน ท่ามกลางเสียงเพลงขับกล่อมเบาๆ ให้สบายใจ

ธนวัฒน์ จันทร์ทอง หรือ “ผู้ใหญ่ต๋อง” ผู้นำรุ่นใหม่ของบ้านงิ้วใต้แห่งนี้ กล่าวว่า “นับเวลาแล้วหลายรุ่น คนแห่งบ้านงิ้วใต้แห่งนี้ได้มีการสืบทอดภูมิปัญญาการแกะสลักหิน นับตั้งแต่ยังขึ้นอยู่กับ ต.บ้านตุ่น ก่อนที่จะแยกมาเป็นเขตปกครอง ต.บ้านสาง ในภายหลัง แต่ภูมิปัญญา การแกะสลักหินได้มีการสืบสานต่อกันมาจากบรรพบุรุษสู่ลูกหลานมิสูญหายจนถึงปัจจุบัน

หินที่ผ่านการแกะสลักแล้วมีหลากหลายรูปแบบ โดยเฉพาะการแกะสลักหินทรายเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ซึ่งนำไปประดับตามศาสนสถานต่างๆ ทั้งใน จ.พะเยา และจังหวัดใกล้เคียง เช่น พระพุทธรูป ใบเสมา ลูกนิมิต สิงห์ตั้งประตูวัด หรือประดับภายในวัด ดอกบัว ฯลฯ

หินทรายที่นำมาแกะสลัก ส่วนใหญ่มาจากหินทรายในพื้นที่ ต.แม่กา อ.เมือง จ.พะเยา เป็นวัตถุดิบภายในพื้นที่ ผสมผสานกับฝืมือสล่าของสกุลช่างพะเยา เป็นผลงานที่ออกมางดงาม เพราะมีรายละเอียดพร้อมความใส่ใจของสล่าซึ่งเป็นลูกหลานคนพะเยา ที่มีภูมิรู้เกี่ยวกับบริบทของพื้นที่ วัฒนธรรมพื้นบ้านเป็นอย่างดี

นอกจากนี้ ยังมีผลิตภัณฑ์แกะสลักจากหินที่ขึ้นชื่อและเป็นสัญลักษณ์ของบ้านงิ้วใต้ คือ “ครกหิน” ซึ่งทำมาจากหินแกรนิตที่มีความแข็งแกร่งทนทานสูงมาก ซึ่งหินแกรนิตผู้ผลิตได้สั่งนำเข้ามาจาก จ.เชียงราย เนื่องจากหินแกรนิตเป็นหินที่แข็งแกร่งและทนต่อการกระแทก ไม่แตกเสียหายอย่างง่ายดาย ดังนั้นเวลาที่ทำการแกะสลักต้องใช้ความละเอียดสูงของช่างฝีมือ เพราะเจาะยาก การแกะสลักมีหลายขั้นตอนกว่าจะออกมาเป็นผลิตภัณฑ์หนึ่งชิ้น ครกหินบ้านงิ้วยังนับว่าเป็นผลิตภัณฑ์ที่ทำจากหินของบ้านงิ้วใต้ที่ทำรายได้เป็นอันดับต้นๆ อีกด้วย

ระบบการตลาด ในพื้นที่จะมีการนำผลิตภัณฑ์จากหินวางหน้าร้าน หากเป็นชิ้นใหญ่ เช่น ลูกนิมิต ใบเสมา จะวางให้ชมเป็นตัวอย่างแล้วเข้าไปชมที่โรงงานเพื่อสั่งหรือเลือกรูปแบบ นอกจากจะมีการนำผลิตภัณฑ์ไปวางขายหน้าร้านภายในหมู่บ้านแล้ว ยังมีการเปิดการซื้อขาย หรือสั่งรูปแบบการแกะสลักผ่านทางอินเทอร์เน็ต เฟซบุ๊ก ของผู้นำและสมาชิกกลุ่ม เนื่องจากรวดเร็วและมีรูปแบบให้เลือกมากมาย

พร มาแก้ว ช่างแกะสลักหินบ้านงิ้วใต้ในวัย 48 ปี กล่าวว่า “18 ปีแล้วที่แกะสลักหิน เอกลักษณ์ของหินสลักพะเยา คือ หินทรายที่นำมาแกะสลักเป็นพระพุทธรูป ใบเสมา ลูกนิมิต ฯลฯ นั้นเป็นหินทรายที่มาจาก ต.แม่กา อ.เมือง จ.พะเยา

“ผมเป็นลูกศิษย์พ่อโป สมเครือ ได้รับการถ่ายทอดภูมิปัญญามาใช้ประกอบอาชีพที่มีคุณค่า รายได้ต่อวันไม่ต่ำกว่า 1,000 บาท นับเป็นอาชีพที่มีคุณค่าทางภูมิปัญญา เนื่องจากต้องใช้ความละเอียดอ่อนจากความรู้สึก ความใส่ใจ ความรักในอาชีพที่จะต้องใช้ความเพียรอย่างมากในการแกะสลักแต่ละครั้ง หากใจและอารมณ์ไม่นิ่งพอ การสลักจะยากตามไปด้วย”

ผลงานสละหินที่ออกมา จึงบ่งบอกถึงอารมณ์และสัมผัสของผู้ที่เป็นช่าง ความอ่อนช้อยของลวดลายที่แกะสลักลงไปบนแผ่นหิน หรือหินรูปทรงต่างๆ กว่าจะออกมาเป็นผลงานชิ้นหนึ่ง ต้องเริ่มจากการออกแบบโครงร่างรูปที่จะแกะ ใช้สิ่วสลักเพื่อขึ้นรูป จากนั้นเจาะลึกรายละเอียด ก่อนที่จะเจียหรือขัดเพื่อทำให้ผิวสัมผัสของหินลื่นมือ งดงาม ส่วนใหญ่หินที่แกะสลักจะไม่ลงสี เป็นสีธรรมชาติ

การแกะสลักหินของบ้านงิ้วใต้ นอกจากจะสืบทอดภูมิปัญญาด้านการแกะสลักหินแล้ว ยังทำให้เกิดรายได้ ซึ่งมีครัวเรือนกว่าครึ่งหมู่บ้านที่ทำอาชีพแกะสลักหิน รายได้จากการแกะสลักหินกระจายไปทั่วหมู่บ้าน เป็นอาชีพเสริมที่สร้างรายได้ รองจากภาคเกษตรกรรม หรือรายได้หลักสำหรับบางครอบครัว โดยการสนับสนุนจากหน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้องและท้องถิ่น ตลอดจนผู้นำอย่างต่อเนื่อง