เถราภิเษก ฮดสง พระผู้ทรงศีลที่นครเวียงจันทน์
ประเพณีในการยกย่องพระสงฆ์ ในภาคอีสานและ สปป.ลาว เรียกว่า เถราภิเษก ฮดสง เป็นประเพณีโบราณ
โดย...สมาน สุดโต
ประเพณีในการยกย่องพระสงฆ์ ในภาคอีสานและ สปป.ลาว เรียกว่า เถราภิเษก ฮดสง เป็นประเพณีโบราณ ดำเนินการโดยพระสงฆ์และชาวบ้านที่ลงมติเห็นพ้องต้องกันว่า พระรูปนั้นอยู่ในฐานะที่จะได้รับการอภิเษก เพราะ ปฏิปทาดี และเล่าเรียนเก่ง สมกับที่ชาวบ้านนิยมนับถือ
สมณศักดิ์ชาวบ้าน
อาจารย์สวิง บุญเจิม เขียนในมรดกอีสานว่า หลักสูตรการเรียนสมัยก่อน ท่านแบ่งออกเป็น 3 ตอน เรียกว่า บั้น คือบั้นต้น บั้นกลาง และบั้นปลาย และปาฏิโมกข์ (ท่องจำและสวดได้)
เมื่อภิกษุสามเณรรูปใดเรียนจบ ก็จะได้เป็นผู้ทรงคุณวุฒิ มีความแตกฉาน มีชื่อเสียงโด่งดัง เป็นที่เคารพนับถือของคนทั่วไป ถือว่ามีบุญวาสนา จะได้รับเกียรติยศ สมควรได้รับสมณศักดิ์ (ชาวบ้าน) ตามลำดับดังนี้
1) สำเร็จ 2) ชา 3) คู 4) ราชคู 5) คูฝ่าย 6) คูด้าน 7) คูหลักคำ 8) คูลูกแก้ว 9) คูยอดแก้ว สมณศักดิ์ 1-4 เป็นฝ่ายปริยัติ 5-9 เป็นฝ่ายบริหารต่อไปเมื่อมีความชำนิชำนาญยิ่งขึ้น จึงสถาปนาให้เป็นสำเร็จ (มิใช่สมเด็จ) อันเป็นขั้นสูงสุด ภิกษุเรียกว่าเจ้าหัวสำเร็จ สามเณรเรียกว่าสำเร็จจัว
อย่างไรก็ตาม การเถราภิเษก ฮดสง ในภาคอีสานหรือล้านนาได้หายไป เมื่อมีสมณศักดิ์พระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเข้ามามีบทบาทที่ได้รับการยกย่องชื่นชมมากกว่า
ส่วนเถราภิเษก ฮดสง ที่ สปป.ลาว ยังคงอยู่ ดังที่ผู้เขียนและผู้แทนมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร) ไปร่วมงานเมื่อวันที่ 8 พ.ค.ที่ผ่านมา พิธีโบราณที่สืบสานโดยผู้คนปัจจุบันนี้ ดำเนินการโดยคณะสงฆ์และชาวบ้านเพื่อยกย่องพระภิกษุที่มีปฏิปทา คงแก่เรียน เป็นที่ยอมรับในสังคม และเพื่อรักษาจารีตประเพณี แต่ไม่ได้เปลี่ยนชื่อนำหน้า โดยจัดขึ้นที่วัดองค์ตื้อ นครเวียงจันทน์ สปป.ลาว โดยมีพระสงฆ์ลาว 4 รูป ที่ได้รับการเถราภิเษก ฮดสง ตามประเพณีโบราณที่หาดูได้ยาก
พิธีนี้ได้จัดทำหลังจากทำบุญครบ 100 วัน อุทิศแด่ท่านญามหาผ่อง สะมาเลิก อดีตประธานองค์การพุทธศาสนาสัมพันธ์ลาว รูปที่ 4
พระภิกษุ 4 รูป ที่ได้รับการยกย่อง ได้แก่ 1.พระอาจารย์ ดร.พวงประเสิรฐ พูมะวงศ์ วัดธาตุฝุ่น 2.พระอาจารย์มหาไชยเดช วงศ์โสพา วัดองค์ตื้อ 3.พระอาจารย์บัวสอน ดาลาสี วัดองค์ตื้อ และ 4.พระอาจารย์กันยา คุนะวงศ์ วัดองค์ตื้อ
ลำดับพิธีย่อๆ
ลำดับพิธีเถราภิเษกจัดเต็มตามโบราณ แต่ผู้เขียนสรุปดังนี้ เวลาประมาณ 10.00 น. พระเถระทั้ง 4 รูป รับประเคนผ้าไตรและย่ามเพื่อใช้เปลี่ยนหลักจากพิธีฮดสง ได้มานั่งหน้าอาสน์สงฆ์ ที่พระเถระประมาณ 10 รูป จะสวดชยันโตเพื่อสิริมงคล จากนั้นญาติโยมพร้อมกันอุ้มผ้าไตรแห่รอบอุโบสถ 1 รอบ พระเถระทั้ง 4 รูป เข้าไปในปะรำพิธี เพื่อคอยรับน้ำสรง โดยพระเถระและพระทั่วไปจะตักน้ำสรงพระแต่ละรูป
ส่วนประชาชนโดยเฉพาะสตรีจะต้องเทน้ำสรงลงท่อรับน้ำที่ทำรางด้วยไม้เป็นรูปพญานาค 1 คู่ ซึ่งมีลวดลายลงรักปิดทองแต่เก่า ตรงคอพญานาคเจาะเป็นรูกลมสำหรับให้น้ำไหลลงที่ห้องฮางฮด บริเวณคอพญานาคจะตั้งพระพุทธรูปไว้ บริเวณรอบคอพญานาคจะผูกด้วยถุงผ้า ข้างในใส่เครื่องทองคำ เครื่องเงิน เครื่องนาก เขี้ยว งาช้าง พระเครื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ต่างๆ เพื่อให้น้ำที่ฮดสงไหลผ่านสิ่งศักดิ์สิทธิ์นั้น และรดลงมายังพระภิกษุผู้ได้รับถวายการฮดสง น้ำที่สรงจะมีชาวบ้านนำไปพรมศีรษะหรือล้างหน้าเพื่อเป็นสิริมงคล น่าสังเกตว่าพระเถระทั้ง 4 รูปนั้น รับน้ำสรงไปปากก็บ่นว่าหนาวนัก เพราะโยมเอาน้ำแข็งใส่ถังน้ำที่สรงไว้ก่อน
บายศรีสู่ขวัญ
เมื่อเสร็จพิธีที่ห้องสรง ครองผ้าใหม่เสร็จแล้ว พระเถระทั้ง 4 รูป เดินออกจากปะรำพิธีโดยจับปลายไม้เท้าที่พระเถระอาวุโสกว่าถือนำ ผ่านแถวญาติโยมที่นำปัจจัยใส่ถุงย่าม หรือบางคนนอนคว่ำให้พระเหยียบบนหลัง เชื่อว่าอาการปวดเมื่อยจะหายไป บางคนก็เอาผ้าเช็ดหน้า หรือผ้าสไบรองพื้นให้พระทั้ง 4 รูปนั้นเหยียบ แล้วเก็บไปบูชาเพื่อเป็นสิริมงคล
บนศาลาจะมีพิธีบายศรี สู่ขวัญ ผูกข้อมือ และถวายเครื่องอัฐบริขาร จบพิธีด้วยพระสงฆ์อนุโมทนา ญาติโยมกรวดน้ำ ได้บุญตามๆ กัน
ประธานสงฆ์ในพิธีเถราภิเษก ฮดสง ครั้งนี้ ได้แก่ ยาพระอาจารย์ใหญ่ มหางอน ดำลงบุน ประธานศูนย์กลางองค์การพุทธศาสนสัมพันธ์ลาว และ ยาแม่มาลี สีสุลิด ภรรยานายกรัฐมนตรี เป็นประธานฝ่ายฆราวาส ท่ามกลางอุบาสกอุบาสิกาที่แต่งกายรักษาประเพณีของชาตินับร้อยคนร่วมอนุโมทนา น่าชื่นชมมากครับ