สังคมเมืองของไทยที่เปลี่ยนไป สร้างผลกระทบท่องเที่ยวอย่างไร

โดย...ม.ล.สุรวุฒิ ทองแถม รองประธานอาวุโส ออนิกซ์ ฮอสพิทาลิตี้

สภาพสังคมของไทยที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็วทั้งในด้านความทันสมัยของเมืองใหญ่ วิถีชีวิตแบบพึ่งพิง Wi-Fi ของผู้คน พลังของสังคมสื่อสารแบบโซเชียลเน็ตเวิร์ก ราคาที่ดินที่เพิ่มขึ้น ตัวเลขอัตราเงินเฟ้อที่สูงขึ้น การอพยพของประชากรแฝงที่มีมากขึ้น รวมไปถึงการเพิ่มขยายของประชากรสูงวัยที่ดูเหมือนจะเพิ่มขึ้นทุกปี สิ่งต่างๆ เหล่านี้ล้วนแต่เป็นปัจจัยหลักที่จะส่งผลกระทบกับการท่องเที่ยวของไทยเราเป็นอย่างมากในอนาคตอันไม่ไกลจากปัจจุบันนี้ไป

ความทันสมัยของการพัฒนาสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานในเขตตัวเมืองขนาดใหญ่นั้น ในแง่ของผลดีต้องยอมรับอย่างแน่นอนละครับว่ามีมากมายหลากหลายประการ แต่ในด้านการท่องเที่ยวนั้นจะมีทั้งผลดีและผลในด้านลบควบคู่แบบขนานกันไป ส่วนผลดี ผลเสียจะมีมากหรือน้อยนั้น ขึ้นอยู่กับว่านโยบายของภาครัฐจะมีการเตรียมการป้องกันรับมือมากหรือน้อยหรือจะเลือกใช้เพียงนโยบายแบบแก้ไขดังเช่นที่ผ่านมาในอดีต ที่ดูเหมือนผลเสียจะมีไม่น้อยเลยทีเดียว

อาทิ การดูแลรักษาความสะอาด การเก็บและทำลายขยะมูลฝอย ปัญหาการจราจรที่ติดขัด สภาพมลภาวะที่เป็นพิษ ความปลอดภัยของนักท่องเที่ยว เป็นต้น ผมยังไม่อยากจะมองไกลมากไปจนถึงเมืองใหญ่ในต่างจังหวัดที่มีศักยภาพของความทันสมัยและการเติบโตของธุรกิจท่องเที่ยวในอนาคต เช่น จ.อุบลราชธานี อุดรธานี ขอนแก่น พิษณุโลก สุราษฎร์ธานี หรือระยอง เป็นต้น ผมเพียงแค่มองไปในเขตเมืองใหญ่ในปัจจุบัน เช่น กรุงเทพฯ ก็พอเห็นการเปลี่ยนไปของสังคมไทยที่เปลี่ยนไปแล้วครับ

ลองพิจารณาสักสามสี่ประการนะครับวิถีชีวิตของผู้คนในเมืองใหญ่ที่ผูกพันกับความรวดเร็ว ทั้งในด้านการเดินทางที่ค่อนข้างจะไม่นิยมวางแผนการเดินทางล่วงหน้านานนัก การเสพติดโทรศัพท์มือถือเสมือนหนึ่งเป็นปัจจัยที่ห้าของการดำเนินชีวิตที่ในเครื่องโทรศัพท์เต็มไปด้วยข้อมูลที่ใช้ในการดำเนินชีวิต การค้นหาสถานที่ท่องเที่ยว โรงแรมที่พักทำให้เกิดกระแสนักเดินทางอิสระมากขึ้นส่งผลกระทบให้ธุรกิจที่เกี่ยวข้องต้องเปลี่ยนปรับวิธีดำเนินธุรกิจมากขึ้น เช่นผู้ประกอบการท่องเที่ยว โรงแรมที่พักหรือสายการบินจำเป็นต้องลดสัดส่วนลูกค้าประเภทตัวแทนท่องเที่ยวขนาดเล็กลง แต่หันมาทำตลาดโดยตรงกับผู้บริโภคมากขึ้น

นอกจากนี้ ยังต้องจัดทำกิจกรรมประเภทสมาชิก Loyalty หรือต้องลดราคาต่อเนื่องมากขึ้นเพื่อรักษาส่วนแบ่งการตลาด ความภักดีและฐานของลูกค้า ด้วยเหตุที่ปัจจัยสำคัญในการเลือกซื้อสินค้าทางการท่องเที่ยวในขณะนี้คือราคา ส่วนเรื่องอื่นๆ อาทิ ทำเลที่ตั้ง ความปลอดภัย การให้บริการ กลายเป็นเรื่องรองลงมาเนื่องจากความเจริญทันสมัยของระบบการขนส่งและคมนาคมที่สะดวกรวดเร็วมากขึ้นในเมืองใหญ่นั่นเอง

ประการต่อไปคือกระแสความรวดเร็วของข่าวสารยุคโลกาภิวัตน์ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางการท่องเที่ยวจากบวกเป็นลบได้ในชั่วพริบตาเดียว อย่างเช่น การมีภัยภิบัติทางธรรมชาติ การเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลันในด้านการเมือง ภัยจากการก่อการร้าย ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ เป็นต้น อีกประการสำคัญที่ดูน่าห่วงมากคือการสูญเสียวัฒนธรรมท้องถิ่นที่สืบทอดกันมา เช่น อาหารการกิน สถาปัตยกรรม ฯลฯ เป็นต้น

ในด้านอาหารการกินนั้นจะเห็นได้ว่าการจะหาร้านอาหารไทยแท้ๆ ที่มีรสชาติต้นตำรับ บรรยากาศดี มีการบริการแบบสยามเมืองยิ้มสักร้านในกรุงเทพฯ ยุคนี้จะเป็นเรื่องยากมากกว่าที่จะหาร้านอาหารนานาชาติ เช่น อาหารญี่ปุ่น เกาหลี อิตาเลียน หรืออาหารจีน

ส่วนในด้านสถาปัตยกรรมที่แสดงถึงอัตลักษณ์ของไทยก็ดูเหมือนว่ากำลังจะค่อยๆ เลือนหายไป การอนุรักษ์อาคารเก่าในอดีตมีน้อยลงมากแม้กระทั่งในบริเวณที่ควรจะอนุรักษ์ เช่น ชุมชนชาวจีนในเยาวราช อาคารทางประวัติศาสตร์บริเวณถนนราชดำเนินและอีกในหลายๆ พื้นที่ทั้งที่มีแม่น้ำ ลำคลองและถนนผ่าน ผมก็เห็นว่าเราให้การดูแลสถาปัตยกรรมอันทรงคุณค่าที่มีเสน่ห์กลิ่นอายของความเป็นไทยเหล่านี้น้อยเกินไป รวมไปถึงการอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในเขตเมืองที่ดูเหมือนจะถูกละเลยไป อาจเป็นเพราะว่ามีงบประมาณจำกัด

ในยุคนี้ที่สังคมเกือบทุกภูมิภาคในโลกเกิดการเปลี่ยนแปลงสภาวะทางเศรษฐกิจที่รุนแรงและรวดเร็ว ในแบบที่เรียกว่าจากรวยเป็นจนหรือจากจนเป็นรวยได้ในพริบตา ตัวอย่างเช่น การเลิกจ้างงานกะทันหันทำให้แรงงานที่ฝากชีวิตไว้กับเงินเดือนมีปัญหาทางรายได้และการเงิน การขึ้นอัตราดอกเบี้ยของสถาบันการเงินระดับโลกส่งผลให้เงินทุนจากตลาดหุ้นของประเทศกำลังพัฒนาไหลกลับ หรือการที่ราคาน้ำมันโลกมีราคาตกลงอย่างต่อเนื่อง

ด้วยเหตุต่างๆ เหล่านี้จึงเป็นผลให้การเดินทางท่องเที่ยวแม้ว่าจะเป็นส่วนหนึ่งของลมหายใจชีวิตที่จะต้องเรียนรู้ สร้างประสบการณ์และความเพลิดเพลินกับชีวิตในยุครีบเร่งของคนรุ่นใหม่เกือบทั้งโลกนี้ก็ตาม แต่กำลังซื้อของคนยุคนี้ต่างก็มีการเพิ่มความระมัดระวังค่าใช้จ่ายในการเดินทาง ซึ่งการใช้เงินอย่างชาญฉลาดของพวกเขาก็ได้ก่อให้เกิดวิธีการเดินทางแบบคุ้มค่าราคาประหยัดขึ้น

ไม่เพียงแต่ความนิยมในการเดินทางโดยสายการบินต้นทุนต่ำที่กำลังเติบโตแบบไร้ขอบเขตหรือกรอบเพดานเท่านั้น สายการบินต้นทุนต่ำเหล่านี้ยังก่อให้เกิดความน่าสนใจจากนักลงทุนหลากหลายกลุ่มธุรกิจที่จะมีการทั้ง Take Over เพิ่มสัดส่วนการถือหุ้น หรือเปิดตัวสายการบินต้นทุนต่ำเพิ่มขึ้นอีกในอนาคต โดยเฉพาะเส้นทางการบินที่มีระยะไม่ไกลนัก อาทิเส้นทางภายในประเทศ หรือภูมิภาคต่างประเทศที่ไม่ไกลกันนัก เป็นต้น

ในภาคธุรกิจที่พักแรมก็เช่นเดียวกัน การเติบโตของธุรกิจที่พักที่ไม่เน้นการบริการจากพนักงานมาก อย่างเช่น โรงแรมขนาดย่อมที่มีห้องพักน้อยกว่า 80 ห้อง ห้องพักประเภทบูติกโฮเต็ล Hostel ที่มีห้องพักที่สามารถพักรวมกันในห้องมากกว่าสามคนขึ้นไป Airbnb ห้องพักที่พักรวมกับเจ้าของบ้าน เกสต์เฮาส์ หรือบ้าน คอนโดที่แปลงสภาพมาจำหน่ายแก่นักท่องเที่ยวแบบรายวันได้ ต่างก็สามารถให้ผลตอบแทนการลงทุนที่ค่อนข้างเร็ว แถมยังมีต้นทุนในการดำเนินกิจการต่ำกว่าโรงแรมขนาดใหญ่

ขณะที่การลงทุนก่อสร้างโรงแรมระดับสี่ดาวและห้าดาวใหม่ในเขตกรุงเทพฯ อาจจะต้องมีการชะลอตัวลงไปอีกหลายปีเพราะต้นทุนราคาที่ดินที่สูงขึ้น อัตราค่าแรงงานที่สูงขึ้น ในขณะที่ราคาขายห้องพักต่อห้องต่อคืนยังอยู่ในเกณฑ์ต่ำจนดูเหมือนไม่คุ้มค่าในการลงทุนเมื่อนำไปเปรียบเทียบกับต้นทุนของโอกาสและเวลาในการลงทุนในธุรกิจด้านอื่นๆ

ส่วนในภาคธุรกิจอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยวนั้น ต่างก็ประสบปัญหาที่ค่อนข้างคล้ายๆ กัน ไม่ว่าจะเป็นบริษัทตัวแทนท่องเที่ยวที่นักท่องเที่ยวไม่มีความจำเป็นที่จะต้องใช้บริการมากนัก โดยเฉพาะนักท่องเที่ยวที่มาซ้ำจนสามารถเดินทางได้โดยลำพัง ร้านขายของที่ระลึกจำหน่ายสินค้าทางการท่องเที่ยว ร้านแลกเงินก็จะต้องผจญกับพลังอิทธิพลความเชื่อถือของระบบโซเชียลเน็ตเวิร์กที่นำประสบการณ์มาเล่าสู่กันฟัง การเปรียบเทียบราคาสินค้าและรวมไปถึงอัตราการแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศบนโทรศัพท์มือถือ ฯลฯ เป็นต้น

ผลกระทบเหล่านี้คือองค์ประกอบสำคัญในการพิจารณาวางยุทธศาสตร์การท่องเที่ยวของไทยควบคู่ไปกับแผนพัฒนาเมืองใหญ่ในอนาคต ผมเชื่อว่าการขยายตัวทางการท่องเที่ยวที่ดีนั้นจะต้องดำเนินไปพร้อมกับภาพใหญ่ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจของชาติครับ