จอห์นโด

โดย...อรุณ จิรชวาลา

ปานามา เปเปอร์สมีที่มาจากคนที่เรียกตัวเองว่าจอห์นโด ซึ่งหมายถึงคนที่ไม่ประสงค์จะเปิดเผยตัวตนนั่นเอง กรณีนี้ต้องยอมรับว่าน่าเห็นใจ เพราะมีเรื่องความปลอดภัยของชีวิตเข้ามาเกี่ยวข้อง

ชื่อสมมติดังกล่าวเป็นชื่อผู้ชาย แต่เราไม่ทราบว่าตัวจริงเป็นหญิงหรือชายกันแน่ รวมทั้งไม่ทราบว่ามีเพียงคนเดียวหรือมากกว่า เพราะเขาไม่ยอมพบปะหรือให้ใครเห็นหน้า เขายืนยันไม่ขอรับค่าตอบแทนใดๆ เพียงให้เหตุผลว่าทนไม่ได้ที่เห็นบริษัทใหญ่โตทำธุรกิจแบบไร้จริยธรรมและทำให้ส่วนรวมเสียหาย

เอกสารที่ถูกแฉมีทั้งหมด 11.5 ล้านฉบับ มาจากบริษัท มอสแซ็ค ฟอนเซกา ซึ่งเป็นสำนักกฎหมายใหญ่แห่งหนึ่งในปานามา เกี่ยวพันกับลูกค้ากว่า 2.14 แสนราย ปริมาณข้อมูลมากกว่าที่เคยมีการแฉมาแล้วในอดีต เช่น วิกิลีกส์นับร้อยเท่า

ข้อมูลเหล่านี้ถูกส่งไปให้หนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่งในเยอรมนีตั้งแต่ต้นปี 2015 แต่เนื่องจากมีปริมาณมาก ประกอบกับต้องตรวจสอบว่าเป็นข้อมูลจริงหรือไม่ หนังสือพิมพ์ฉบับนั้นจึงขอความร่วมมือไปยังเครือข่ายผู้สื่อข่าวสืบสวนสอบสวนนานาชาติ หรือไอซีไอเจ ซึ่งแบ่งงานส่งต่อไปให้นักวิเคราะห์ 400 คน จาก 107 สำนักข่าวใน 76 ประเทศการเปิดเผยต่อสาธารณะกระทำเป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 3 เม.ย. ที่เพิ่งจะผ่านมานี้เอง ซึ่งสร้างความฮือฮาไปทั่วโลก เพราะไปเกี่ยวพันกับบริษัทและบุคคลที่มีชื่อเสียงเป็นจำนวนมาก รวมทั้งในประเทศไทยของเราด้วย ไอซีไอเจบอกว่าที่เปิดเผยไปแล้วเป็นเพียงส่วนน้อย ในช่วงต้นเดือน พ.ค. จะเปิดเผยรายชื่อทั้งหมด

ธุรกิจหลักของมอสแซ็ค ฟอนเซกา คือการช่วยลูกค้าหลบเลี่ยงภาษีรวมทั้งช่วยจัดตั้งบริษัทออฟชอร์ในประเทศที่เป็นเขตปลอดภาษีและมีข้อบังคับเรื่องการเปิดเผยข้อมูลน้อยหรือไม่มีเลย ที่จริงสิ่งเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องผิดกฎหมาย แต่ก็มีไม่น้อยที่พัวพันกับการซุกซ่อนหรือฟอกเงินที่มาจากเรื่องผิดกฎหมาย เช่นคอร์รัปชั่น ยาเสพติดและของเถื่อน เป็นต้น

มีคนในระดับผู้นำประเทศถูกพาดพิงโดยตรงถึง 5 ประเทศ มีอดีตผู้นำประเทศอีกจำนวนหนึ่ง นอกจากนี้ยังปรากฏชื่อญาติพี่น้องและคนใกล้ชิดของผู้นำประเทศอีกหลายคนในกรณีของไอซ์แลนด์ ซึ่งผู้นำถูกพาดพิงโดยตรง ทันทีที่ตกเป็นข่าวนายกรัฐมนตรีก็ออกมาปฏิเสธเสียงแข็ง แต่วันต่อมากลับประกาศขอลาออก

นายกรัฐมนตรี เดวิด คาเมรอน ของอังกฤษ รีบออกมาแถลงว่าเขากับภริยาเคยถือหุ้นอยู่ในบริษัทออฟชอร์ที่พ่อของเขาเป็นเจ้าของ แต่ได้ขายหุ้นทั้งหมดแล้วตั้งแต่ก่อนเข้ามารับตำแหน่ง ซึ่งฟังดูไม่น่ามีอะไรผิดกฎหมาย แต่ในแง่จริยธรรมผมไม่แน่ใจว่าสังคมอังกฤษจะยอมรับแต่โดยดีหรือไม่

เท่าที่ผมลองสอบถามดู คนส่วนใหญ่ไม่เชื่อว่าจอห์นโดทำทุกอย่างด้วยความบริสุทธิ์ใจ แต่น่าจะมีเจตนาแอบแฝงและมีผู้อยู่เบื้องหลังอีกทีหนึ่ง นิ้วทุกนิ้วชี้ไปที่สหรัฐ

มีประเด็นน่าสนใจเกี่ยวกับปานามา เปเปอร์ส อยู่หลายประเด็น ดังนี้

หนึ่ง ในเชิงธุรกิจ มอสแซ็ค ฟอนเซกา กลายเป็นบริษัทที่หมดอนาคตแล้ว เพราะเก็บความลับของลูกค้าไม่อยู่ ไม่เพียงแต่จะหาลูกค้ารายใหม่ไม่ได้เท่านั้น ลูกค้าเดิมที่มีอยู่ส่วนใหญ่คงรีบตัดความสัมพันธ์และบอกเลิกสัญญา รวมทั้งหยุดจ่ายค่าบริการ หากอีกไม่นานบริษัทนี้ต้องปิดกิจการลง ก็คงไม่ใช่เรื่องน่าแปลก

บริษัทอื่นๆ ในธุรกิจเดียวกันทั้งในและนอกปานามาก็คงพลอยเดือดร้อนไปด้วย แต่ละบริษัทคงต้องพยายามสร้างความมั่นใจให้กับลูกค้าว่าระบบข้อมูลของตัวเองมีความมั่นคงกว่าของมอสแซ็ค ฟอนเซกา แต่ก็ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะทำให้ลูกค้าคลายกังวล

สอง ปานามากลายเป็นประเทศที่เดือดร้อนมากเพราะเรื่องนี้ รัฐบาลรีบออกมาปฏิเสธว่าปานามาไม่ใช่สวรรค์ของคนหนีภาษี พร้อมกับร้องขอความเห็นใจว่าปานามากำลังถูกเล่นงานอย่างไม่เป็นธรรม ที่ผ่านมาปานามาเคยถูกตำหนิเรื่องไม่ให้ความร่วมมือเท่าที่ควรในส่วนที่เกี่ยวกับการเปิดเผยข้อมูล ปานามา เปเปอร์ส นอกจากจะทำให้เสียภาพลักษณ์และเสียแหล่งรายได้แล้ว ยังอาจทำให้ปานามาตกอยู่ภายใต้แรงกดดันจากภายนอกมากขึ้น

สาม แม้จำนวนบริษัทและบุคคลที่ถูกแฉจะหลากหลาย แต่ทั้งหมดก็น่าจะเป็นเพียงส่วนยอดของภูเขาน้ำแข็งเท่านั้น เพราะมอสแซ็ค ฟอนเซกา ไม่ใช่สำนักงานกฎหมายแห่งเดียวในปานามา และปานามาก็ไม่ได้เป็นประเทศเดียวที่ถูกใช้เป็นฐานในการหลบเลี่ยงภาษี ยังมีอีกหลายประเทศที่ชื่อเสียงหรือชื่อเสียไม่ยิ่งหย่อนกว่ากัน

สี่ ในกรณีของรัสเซีย แม้รายชื่อที่ถูกแฉจะไม่มีประธานาธิบดี วลาดิมีร์ ปูติน แต่ก็มีชื่อคนใกล้ชิดของเขาหลายคน รัสบาลรัสเซียไม่เซ็นเซอร์ข่าวนี้ แต่บอกกับชาวรัฐเซียและชาวโลกว่า ปูตินเป็นเป้าหมายหลักของปานามา เปเปอร์ส มีการบัญญัตศัพท์ใหม่ว่า ปูติโนโฟเบีย หมายถึงความกลัวปูตินของโลกตะวันตก

ส่วนตัวผมเชื่อว่าปูตินไม่ใช่เป้าหมายหลัก รัสเซียเพียงพยายามเปลี่ยนวิกฤตเป็นโอกาสด้วยการแสดงให้ทุกคนเห็นว่าปูตินเป็นบุคคลที่มีความสำคัญสูง ที่เป็นเช่นนี้เพราะปูตินเคยถูกแฉเรื่องผลประโยชน์มามากแล้ว ปานามา เปเปอร์ส ไม่ได้ทำให้ภาพลักษณ์ของเขาเสียหายมากขึ้น คนรัสเซียไม่ได้ชอบปูตินเพราะเขาบริสุทธิ์ผุดผ่อง แต่นิยมความกล้าตัดสินใจของเขามากกว่า

ห้า ผมเชื่อว่าเป้าหมายหลักของปานามา เปเปอร์ส คือประธานาธิบดีสีจิ้นผิงของจีน เพราะภาพลักษณ์เดิมของสีจิ้นผิงคือความเป็นคนมือสะอาด เขาเป็นเจ้าของนโยบายกวาดล้างคอร์รัปชั่นในประเทศจีนและได้เอาจริงเอาจังกับเรื่องนี้มา 3 ปีแล้ว มีเจ้าหน้าที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนถูกลงโทษไปแล้วนับแสนราย รวมทั้งเจ้าหน้าที่ระดับสูงหลายราย การกระทำเช่นนี้ทำให้เขามีศัตรูนับไม่ถ้วน เพียงแต่ยังไม่มีใครกล้าแสดงออกเท่านั้น

การมีชื่อพี่เขยของเขาในปานามาเปเปอร์สนอกจากจะเป็นการทำลายความน่าเชื่อถือของนโยบายปราบคอร์รัปชั่นแล้ว ยังอาจกระทบคะแนนนิยมของเขาในหมู่ชาวจีนด้วย เขาอาจจะต้องทำงานด้วยความยากลำบากมากขึ้น

รัฐบาลจีนเซ็นเซอร์ข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับปานามา เปเปอร์ส ทำให้คนจีนส่วนใหญ่ยังไม่ทราบเรื่อง ในแง่หนึ่งอาจเป็นความจำเป็น แต่อีกแง่หนึ่งก็เป็นการยื่นดาบให้กับฝ่ายต่อต้านเขาทั้งภายในและภายนอกประเทศ เพราะการจำกัดการรับรู้ของประชาชนในยุคสมัยของการสื่อสารแบบออนไลน์เป็นเรื่องยากกว่าสมัยก่อนมาก

ข้อสุดท้าย สำหรับประเทศไทยสำนักงานป้องกันและปราบปรามการฟอกเงิน (ปปง.) กำลังตรวจสอบข้อมูลของคนไทย 21 คน ซึ่งทำให้สื่อต่างชาติบางสำนักตั้งข้อสงสัยว่าเป็นการเลือกปฏิบัติหรือไม่ เพราะจำนวนคนไทยที่มีชื่อปรากฏในปานามา เปเปอร์ส มีทั้งสิ้นกว่า 700 ราย แต่ส่วนตัวผมเชื่อว่า 700 กว่าก็ยังไม่ใช่ตัวเลขสุดท้าย หากตรวจสอบกันอย่างเข้มข้นจริงๆ ตัวเลขอาจจะสูงขึ้นอีกมาก