‘จีบ’ใครคิดว่าไม่สำคัญ
ยามปิ๊งใครสักคน จนทนเก็บอาการไม่ไหว พฤติกรรมที่เรียกว่า “จีบ” หรือการเกี้ยวพาราสีจึงเกิดขึ้น
โดย...รักฉัตร เวทีวุฒาจารย์ สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ
ยามปิ๊งใครสักคน จนทนเก็บอาการไม่ไหว พฤติกรรมที่เรียกว่า “จีบ” หรือการเกี้ยวพาราสีจึงเกิดขึ้น
พฤติกรรมนี้ ไม่ได้พบแต่ในคนเท่านั้น นกเองก็รู้จักจีบเพศตรงข้าม และส่วนใหญ่แล้วก็เหมือนกับคน คือตัวผู้มักจะเริ่มก่อน
พฤติกรรมการจีบของนกนั้น เกิดขึ้นด้วยเหตุผลตรงๆ ง่ายๆ คือ ต้องการจับคู่และผสมพันธุ์ เพื่อสืบต่อเผ่าพันธุ์ นกแต่ละชนิดก็มีการแสดงออกที่แตกต่างกันไป บางชนิดใช้เสียง บางชนิดใช้รูปลักษณ์ ใช้ลีลาการแสดงออกทางกาย โดยตัวผู้มักจะเริ่มก่อน แต่ก็มีบางชนิดที่ตัวเมียเป็นสาวมั่น ฉันสวย ฉันไม่ต้องรอ ชิงจีบตัวผู้ก่อนเลย
ช่วงเดือน พ.ค.-ต.ค. ซึ่งเป็นฤดูผสมพันธุ์ นกอีแจวตัวเมียจะเริ่มแสดงพฤติกรรมเกี้ยวพาราสีแบบพี่ไม่ต้อง น้องทำเอง ด้วยการส่งเสียงร้องดัง “แจ๊ว-แจ๊ว” จีบตัวผู้ เมื่อจีบสำเร็จแล้วก็จะพากันไปสร้างรังรัก โดยตัวเมียลงมือทำรังเอง ตัวผู้ไม่ต้องยุ่ง ดูเหมือนจะสบาย แต่เมื่อวางไข่แล้ว ตัวเมียจะทิ้งไข่ไว้ให้ตัวผู้กก ส่วนตัวเองก็จากไปจีบหนุ่มใหม่ต่อไป นอกจากนกอีแจวแล้ว นกคุ่มอกลายกับนกโป่งวิดสาวเองก็ชอบจีบหนุ่มก่อนเช่นกัน
มีสาวสวยแล้ว ก็ต้องมีหนุ่มหล่อ นกยูงตัวผู้เป็นตัวอย่างของผู้ชายที่มีต้นทุนดี มีหางยาวและสีสันสวยงามกว่าตัวเมีย เวลาจีบสาว พวกมันก็แค่ยกแผงขนตรงส่วนหางขึ้นแล้วแผ่เป็นรูปพัด ที่เราเรียกว่า รำแพน เดินไปยั่วยวนตัวเมียที่เล็งไว้จนสาวเจ้าใจอ่อนยอมตกลงปลงใจด้วย
นกบางชนิดหน้าตาธรรมดา แต่ในช่วงฤดูผสมพันธุ์ จะมีลักษณะบางอย่างที่เปลี่ยนแปลงไปจากปกติ เป็นออปชั่นเสริมไว้ดึงดูดเพศตรงข้าม นกยางควายในฤดูผสมพันธุ์จะมีสีสันเด่นชัดขึ้น ปาก ผิวหนังบริเวณใบหน้า ขา และนิ้วตีนจะเป็นสีแดง ขนบริเวณหัว คอ และหลังเป็นสีส้ม เมื่อหมดฤดูกาล ขนสีสดนี้จะหลุดร่วง กลับไปมีขนสีขาวเหมือนเดิม ในขณะที่นกยางเปียจะมีขนสีขาว 2 เส้น ยาวประมาณ 10 เซนติเมตร ยื่นออกมาจากบริเวณท้ายทอย ลักษณะคล้ายผมเปียซึ่งเป็นที่มาของชื่อยางเปีย
นอกจากเสียงและรูปร่างหน้าตาแล้ว ลีลาการจีบก็มีความสำคัญไม่น้อย ลีลาเต้นโชว์สเต็ปจีบสาวของนกกระเรียนตัวผู้ ด้วยการกระโดดขึ้น กระโดดลง กางปีก ยกหัว นั้นช่างเป็นเอกลักษณ์ เมื่อตัวเมียตกลงปลงใจ ก็จะโชว์สเต็ปตอบ จากนั้นทั้งคู่ก็จะพากันไปสร้างรัง ช่วยกันกกไข่ เลี้ยงลูก เป็นครอบครัวสุขสันต์อยู่กินกันไปชั่วชีวิตแบบผัวเดียวเมียเดียว เมื่อตัวใดตาย อีกตัวถึงจะไปหาคู่ใหม่
แม้ปกติการเกี้ยวพาราสีมักเกิดขึ้นในฤดูผสมพันธุ์ แต่ก็มีนกบางชนิดขี้หลีไม่เว้นช่วง อย่างในสำนวน “เจ้าชู้ไก่แจ้” ที่จริงๆ แล้ว หมายความรวมถึง ไก่บ้าน ไก่ฟ้า ซึ่งมีพฤติกรรมจีบสาวไปทั่ว เริ่มจากกระพือปีกเล็กน้อยเรียกร้องความสนใจ แล้วกระแซะๆ เข้าหาสาว เมื่อผสมพันธุ์เสร็จแล้วก็ชิ่ง ไปจีบตัวเมียตัวใหม่อย่างไม่แคร์ แม่ไก่ที่ถูกฟันแล้วทิ้งจะทำรัง วางไข่ ฟักไข่ เลี้ยงดูลูกเอง โดยตัวผู้ไม่ได้ให้ความช่วยเหลือใดๆ เลย
แม่ไก่ต้องรับภาระเลี้ยงดูลูกน้อย ในขณะที่แม่นกเรียแสนเริงร่า ตัวเมียในฝูงมีหน้าที่แค่วางไข่ ตัวผู้จะเป็นทั้งผู้สร้างรัง รวบรวมไข่จากเมียๆ ทั้งหลายมารวมกันไว้ ซึ่งปกติจะมีประมาณ 13-30 ใบ จากนั้นจะทำหน้าที่กกไข่ทั้งหมดด้วยตัวมันเอง ส่วนตัวเมียเมื่อไข่ทิ้งไว้แล้วก็จะไปกุ๊กกิ๊กกับตัวผู้อื่นๆ ต่อไป เมื่อลูกเจี๊ยบฟักออกมา พวกมันก็จะตามพ่อไปทุกหนทุกแห่ง พ่อนกเรียจะช่วยปกป้องดูแลคุ้มภัยลูกๆ ทั้งหมดจนพวกมันเติบโต
ในขณะที่ไก่ออกแนวเพลย์บอย นกอีแจวเป็นเพลย์เกิร์ล นกรัฟทั้งตัวเมียและตัวผู้คือพวกรักอิสระตัวจริง เจอกัน จีบกัน จับคู่ผสมพันธุ์กัน จบแล้วก็แยกย้ายกันไปแบบไม่มีข้อผูกพันใดๆ ไม่ต้องรับผิดชอบซึ่งกันและกัน และสามารถไปหาคู่ใหม่ได้เลย
การจีบหรือการเกี้ยวพาราสีเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างครอบครัวและสืบต่อเผ่าพันธุ์ จะเห็นว่านกแต่ละชนิดมีรูปแบบการจีบเฉพาะตัว เสียง สีสัน หรือลีลาที่แสดงออกมานั้น มันเป็นกลไกธรรมชาติที่ช่วยป้องกันการผสมข้ามพันธุ์ หากไม่ใช่ชนิดเดียวกัน มันจะไม่คลิก หรือหากพลาดไปคลิกกัน มีการผสมข้ามชนิด แม้จะได้ลูกออกมา แต่ลูกนั้นจะเป็นหมัน ไม่สามารถสืบต่อเผ่าพันธุ์ได้ และจะสูญพันธุ์ไปในที่สุด