กากะมกุฎ

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

ช่วงนี้จะไม่พูดถึงอองซานซูจี ก็กระไรอยู่ เพราะมีวี่แววว่าพรรค NLD จะชนะเลือกตั้งถล่มทลาย (พูดถึงนายพลอองซาน พ่อของดอว์ซูจีในโพสต์เรื่องธรรมราชา)แต่แม้ดอว์ซูจีจะชนะเลือกตั้ง แต่ไม่สามารถเป็นประธานาธิบดีได้ เพราะมีสามีกับบุตรชายเป็นชาวต่างด้าว

ไหนๆ คนพูดถึงดอว์ซูจีมาเยอะแล้ว ขอพูดถึงการงานของสามีสักนิดหน่อย เขาเป็นชาวอังกฤษชื่อ ไมเคิล อริส เชี่ยวชาญด้านทิเบตศึกษาคนสำคัญ (ที่จริงสาขาวิจัยของท่านก็เกี่ยวกับภรรยานิดหน่อย เพราะทิเบตเป็นญาติกับพม่าในทางภาษา)

งานเขียนชิ้นสำคัญของท่านเกี่ยวกับพระราชาของภูฏาน Raven Crown : The Origins of Buddhist Monarchyin Bhutan ส่วนตัวแล้วผมชอบเล่มนี้มาก ภาพก็สวย เนื้อหาก็งดงาม ไม่มีหนังสือเกี่ยวกับภูฏานที่จะตระการตาไปกว่านี้อีกแล้ว

Raven Crown ผมขอถือวิสาสะแปลว่า “กากะมกุฎ” หรือมงกุฎกา เป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์สำคัญของพระราชาภูฏาน ทำเลียนแบบพระมาลาออกศึกของจิกเมนัมเจล บิดาของกษัตริย์ภูฏานพระองค์แรก เป็นผู้ผนึกกำลังขุนนางศักดินากลุ่มต่างๆ และนำการต่อต้านอังกฤษ จนภูฏานมีเอกภาพและเอกราช เมื่อประเทศมั่นคง พระโอรสคือ อูเจน วังชุก ปราบดาภิเษกเป็นกษัตริย์พระองค์แรก และนำมาลาออกศึกของพระบิดามาเป็นกากะมกุฎ

กากะมกุฎ เป็นสัญลักษณ์แทนธรรมบาลผู้ปกป้องภูฏาน คือพระมหากาล พระศรีเทวี และพระกากะมุข (จะโรกโทงเจน) รูปกาบนยอดมงกุฎคือเศียรของพระกากะมุขผู้ปกปักรักษาภูฏานมาแต่โบราณ และบางครั้งจะแปลงร่างเป็นกา ผู้ปกครองประเทศแต่เดิมเป็นทั้งลามะชั้นสูง และผู้ครองแคว้นมักทำกากะมกุฎ จนกระทั่งจิกเม นัมเจล นำมาใช้เป็นมาลาออกศึก และอนุชนของพระองค์นำมาใช้เป็นมงกุฎครองราชสมบัติ ครั้นเปลี่ยนรัชกาลก็จะทำมงกุฎใหม่ แต่ทรงเดิม

ในพิธีบรมราชาภิเษก พระเจ้าแผ่นดินภูฏานจะประทับบนพระแท่นทองคำมีพนักพิงหลังเป็นรูปธรรมจักร แสดงฐานะจักรพรรดิราชเมื่อสวมกากะมกุฎ ทรงแสดงฐานะอวตารแห่งพระกากะมุข และพระซับตรุง รินโปเช บูรพาจารย์นิกายดรุกปะ กาจู มีนัยว่า พระเจ้าแผ่นดินภูฏานทรงเป็นโพธิสัตว์และทรงเป็นธรรมราชา ซึ่งสถานะเช่นนี้คล้ายๆ กับพระเจ้าแผ่นดินไทย

เพียงแต่รัฐธรรมนูญระบุให้พระเจ้าแผ่นดินภูฏานทรงเป็นพุทธมามกะ และผู้พิทักษ์หลักราชมุนี (เชอสิด ญิ) คือ ทรงเป็นทั้ง “ราชะ” (เจ้า) และเป็นทั้ง “มุนี” (พระ) ในเวลาเดียวกัน

ไมเคิล อริส เขียนหนังสือเล่มนี้ตอนได้รับอนุญาตให้มาเยี่ยมภรรยาที่พม่า น่าเสียดายที่อาจารย์อริสเสียชีวิตแล้ว ไม่มีโอกาสได้เห็นความสำเร็จของภรรยาที่ต่อสู้มานานหลายทศวรรษ ส่วนนักวิชาการก็ไม่มีโอกาสได้อ่านงานดีๆ เกี่ยวกับโลกวัฒนธรรมทิเบตจากท่านอีก

ภาพประกอบเรื่องคือ พระเจ้าอูเจน วังชุก ทรงกากะมกุฎ เปลือยพระบาท (ตามธรรมเนียมปฏิบัติโดยทั่วไปของชาวภูฏาน) ถ่ายที่เมืองพุนาคา เมื่อปี 1905 ขณะนั้นพุนาคา เป็นเมืองหลวงของประเทศ และภาพนี้ใช้เป็นหน้าปกของหนังสือ Raven Crown (ภาพจากวิกิพีเดีย)