ระบบสัดส่วนเป็นอย่างไร

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

ได้เขียนถึงระบบการเลือกตั้งมาหลายคราว ล่าสุดเรื่องการเลือกตั้งระบบสัดส่วน ว่า ระบบสัดส่วนมีทั้งเป็นเขตล้วน เป็นบัญชีล้วน และเป็นแบบผสม ซึ่งระบบสัดส่วนนี้เมื่อเทียบกับระบบการเลือกตั้งแบบดั้งเดิม เช่น ระบบคะแนนนำกำชัย ที่บางทีเรียกว่าระบบเสียงข้างมากทั่วไป หรือเสียงข้างมากอย่างง่าย ที่กำหนดแบบรวบรัด คือ ผู้ที่ได้คะแนนเสียงสูงที่สุดในเขตเลือกตั้ง จะเป็นผู้ที่ถือว่าได้รับเลือกเป็นผู้แทนของเขตนั้นๆ โดยทั่วไประยะเริ่มแรก ระบบที่ว่านี้จะเป็นแบบเขตเดียวคนเดียว ต่อมาได้ออกแบบเพิ่มเติมไปตามความเหมาะสมของแต่ละประเทศ

ความจำเป็นที่แตกต่างกันของแต่ละประเทศ ภูมิหลังความเป็นมาทางประวัติศาสตร์และการเมืองที่แตกต่างกัน รวมถึงการยอมรับในสารัตถะที่แตกต่างกัน ส่งผลให้มีการออกแบบระบบการเลือกตั้งกันเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนปัจจุบันมีระบบการเลือกตั้งอยู่มากมายหลายสิบรูปแบบย่อยๆ แต่บรรดารูปแบบเหล่านี้มีการแยกออกเป็นแบบใหญ่ๆ ได้อยู่ 3 รูปแบบ ได้แก่ ระบบคะแนนนำ/เสียงข้างมาก ระบบสัดส่วน และระบบผสม นอกจากนี้ยังมีระบบที่ไม่อาจจะสรุปรวมเข้าไว้ร่วมกับ 3 รูปแบบหลักอยู่บ้าง

ในส่วนของระบบสัดส่วน โดยพื้นฐานของการออกแบบต้องการให้เกิดผลใน 3 ลักษณะคร่าวๆ ได้แก่ ให้มีการเลือกผู้แทนตามความนิยมของผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ให้คะแนนเสียงมีการนำมาคำนวณโดยมีความสัมพันธ์กับพรรคการเมือง และให้คะแนนเสียงนั้นสะท้อนความนิยมที่แท้จริงที่ประชาชนมีต่อผู้สมัครและพรรคที่ผู้นั้นสังกัด โดยที่บางวิธีการของการเลือกตั้ง ก็ให้มีการลงคะแนนโดยการกาบัตรหนึ่งครั้ง สองครั้ง สามครั้ง ฯลฯ แล้วแต่จุดประสงค์โดยรวม และความเหมาะสมสอดคล้องกับสังคม มุมมอง ความคิด และวิถีชีวิตของผู้คนในประเทศ หรือในพื้นที่ หรือในสถาบันที่จะได้มีการนำเอาระบบสัดส่วนไปใช้

ระบบสัดส่วนก็เช่นเดียวกับระบบการเลือกตั้งอื่นๆ ที่มีทั้งข้อดีและข้อเสีย ในแง่ของข้อดีนั้นระบบสัดส่วนพยายามที่จะแก้ปัญหาผลลัพธ์ที่ทำให้คะแนนเสียงทุกคะแนนไม่มีผลให้ได้มาซึ่งผู้แทนอย่างแท้จริง แม้จะเป็นคะแนนเสียงที่ได้เข้าร่วมในการคัดเลือกให้ได้มาซึ่งผู้แทนก็ตาม เนื่องจากการมีผู้แทนของบรรดาคะแนนเสียงทั้งหลายเข้าไปทำหน้าที่แทนผู้ที่ได้เลือกพวกเขาตามที่ได้มีการเลือกจริงมากที่สุดเท่าที่จะเป็นได้ ซึ่งอาจจะเป็นการผ่านหน่วยร่วม เช่น พรรคการเมือง ก็จะทำให้บรรดาผู้ที่มาใช้สิทธิเลือกตั้งได้เห็นว่าอำนาจอธิปไตยที่อยู่ในตัวพวกเขาสะท้อนให้เห็นผ่านการเลือกผู้แทนของเขา

อย่างไรก็ตาม บรรดาข้อเสียของระบบสัดส่วนมีอยู่ เช่น แนวโน้มสูงที่จะทำให้เกิดรัฐบาลผสม พรรคการเมืองขนาดกลาง ขนาดเล็กได้รับแต้มต่อ อาจจะมีจำนวนพรรคที่เข้ามาในฝ่ายนิติบัญญัติมากเกินไป พรรคการเมืองขาดความเข้มแข็ง และแรงจูงใจในการสร้างคนเพราะต้องไปรวมกับพรรคอื่น

นอกจากนั้น ก็ยังมีประเด็นอื่นๆ ของระบบสัดส่วนจะต้องมาพิจารณากันในคราวต่อไปครับ