การลงทุนในหลักทรัพย์แบบเสี่ยงโชค (Stocks as lotteries)

โดย...ผศ.ดร.ยุทธนา

ในทางเศรษฐศาสตร์การเงิน การลงทุนในหลักทรัพย์แม้จะมีความเสี่ยงสูง แต่ก็มีผลตอบแทนที่สูงเช่นกัน ทำให้เหมาะกับผู้ที่รับความเสี่ยงได้สูง เช่น นักลงทุนที่ยังอยู่ในวัยเริ่มทำงานถึงวัยกลางคน แต่ในไทยการลงทุนในหลักทรัพย์มักถูกพูดถึงว่าเป็นการเสี่ยงโชคเหมือนการเล่นพนันในรูปแบบอื่นๆ เช่น การซื้อลอตเตอรี่ ซึ่งมีความเสี่ยงสูงและมีผลตอบแทนโดยเฉลี่ยที่ต่ำและติดลบ ทำให้เกิดความเกรงกลัวการลงทุนในหลักทรัพย์ ซึ่งการลงทุนในหลักทรัพย์แบบเสี่ยงโชคเป็นเรื่องที่ผมจะพูดถึงในวันนี้จากแง่มุมของการเงินเชิงพฤติกรรมครับ  

ตลาดหลักทรัพย์นอกจากจะเป็นแหล่งระดมเงินที่สำคัญที่บริษัทนำไปใช้ลงทุนเพิ่ม ยังมีความสำคัญต่อครัวเรือนที่นำเงินออมมาลงทุนให้ได้ผลตอบแทนสูงกว่าการฝากเงินในธนาคาร ซึ่งผลตอบแทนที่สูงนี้ย่อมมีความเสี่ยงสูงด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะตลาดหลักทรัพย์ไทยที่มีผลตอบแทนสูงตามเศรษฐกิจของประเทศที่เติบโตอย่างรวดเร็วเหมือนประเทศในตลาดเกิดใหม่ทั่วไป แต่ก็มีความเสี่ยงสูงจากความผันผวนทั้งจากเศรษฐกิจในประเทศ และตลาดการเงินระหว่างประเทศ

ดังนั้น การลงทุนในหลักทรัพย์มักกล่าวว่าเหมือนกับการเล่นการพนันในสายตาของประชาชนทั่วไป เนื่องจากความเสี่ยงที่สูงทำให้ขาดทุนได้ในบางช่วงเวลา โดยเฉพาะยามที่เศรษฐกิจชะลอตัว ซึ่งราคาหลักทรัพย์จะปรับตัวลงอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้การลงทุนในหลักทรัพย์ต้องอาศัยความสามารถในการวิเคราะห์ข้อมูลทั้งปัจจัยพื้นฐานของบริษัทและเศรษฐกิจมหภาคของประเทศ หากเลือกลงทุนผิดพลาดในหลักทรัพย์ที่มีพื้นฐานแย่อาจมีผลตอบแทนการลงทุนที่ติดลบได้ ซึ่งการขาดทุนที่เกิดขึ้นจากปัจจัยเหล่านี้สามารถหลีกเลี่ยงได้จากการที่มีช่วงเวลาการถือครองหลักทรัพย์ที่ยาวนานเพียงพอ เช่น การลงทุนในกองทุน LTF ที่มีการถือครองนาน 5 ปีขึ้นไป หรือมีการลงทุนผ่านตัวแทนที่มีความชำนาญในการวิเคราะห์หลักทรัพย์ เช่น การลงทุนผ่านกองทุนรวม

ถึงแม้ว่าเราจะสามารถบริหารความเสี่ยงจากการลงทุนในหลักทรัพย์ได้จากการใช้ทฤษฎีการลงทุนทางการเงิน วิเคราะห์พื้นฐานของบริษัทและจัดพอร์ตโฟลิโอที่เหมาะสม รวมถึงการมีช่วงเวลาการถือครองที่นานเพียงพอกับการปรับตัวของราคาหลักทรัพย์ตามวัฏจักรธุรกิจ แต่ในหลายๆ กรณี เรายังพบว่านักลงทุนประสบกับการขาดทุนอย่างต่อเนื่องในการลงทุน และมีการลงทุนในหลักทรัพย์ที่ให้ผลตอบแทนที่ต่ำและมีความเสี่ยงที่สูงซึ่งขัดกับหลักการลงทุนที่เหมาะสม ซึ่งพฤติกรรมการลงทุนในรูปแบบนี้ในทางการเงินมีการอธิบายสาเหตุหนึ่งของการที่นักลงทุนตัดสินใจลงทุนว่าเกิดจากความต้องการลงทุนแบบเสี่ยงโชค

การลงทุนในหลักทรัพย์แบบเสี่ยงโชคนี้ เป็นพฤติกรรมที่พบเห็นได้ในตลาดหลักทรัพย์ โดยมีการศึกษาในตลาดของประเทศที่พัฒนาแล้วในกรณีของตลาดสหรัฐหรือฮ่องกง โดยคำนิยามของหลักทรัพย์ที่มีลักษณะแบบเสี่ยงโชค คือ หลักทรัพย์ที่มีราคาต่อหุ้นต่ำ (ทำให้มีการใช้เงินในการลงทุนไม่มากเมื่อเทียบกับหลักทรัพย์ที่พื้นฐานดีที่มักมีราคาแพง ทำให้ต้องมีเงินลงทุนพอสมควรจึงจะสามารถลงทุนได้) มีความผันผวนที่ไม่เป็นระบบสูง และมีความเบ้ที่เป็นบวก ทำให้มีโอกาสที่ราคาจะเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดได้ในระยะสั้น แต่ในระยะยาวพบว่ามีผลตอบแทนที่ต่ำเมื่อเทียบกับความเสี่ยงหรืออาจมีผลตอบแทนติดลบ แต่ในระยะสั้น ทำให้การลงทุนในหลักทรัพย์แบบนี้คล้ายคลึงกับการซื้อลอตเตอรี่

จากการศึกษาของ Kumar (2009) พบว่านักลงทุนรายย่อยในตลาดหลักทรัพย์สหรัฐ มีบางส่วนที่มีการลงทุนในหลักทรัพย์แบบเสี่ยงโชค (ความผันผวนสูง ความเบ้สูง และราคาต่ำ) โดยคาดหวังว่าราคาจะขึ้นแบบก้าวกระโดด ถึงแม้ว่าหลักทรัพย์เหล่านั้นในระยะยาวจะมีโอกาสได้ผลตอบแทนค่อนข้างต่ำ ตรงข้ามกับนักลงทุนสถาบัน เช่น กองทุนรวม ที่ลงทุนในหลักทรัพย์ที่ให้ผลตอบแทนสูง ความผันผวนต่ำ ความเบ้ต่ำ แต่ราคาสูง

ซึ่ง Kumar อธิบายพฤติกรรมที่ไม่สมเหตุสมผลนี้ว่ามาจากทัศนคติของคนที่นำไปสู่พฤติกรรมการพนัน ซึ่งทัศนคตินี้สะท้อนได้จากทางเลือกในการลงทุน นอกจากนี้ Kumar ยังพบว่าในกลุ่มคนที่มีรายได้สูงก็พบพฤติกรรมการเล่นการพนันไม่ได้แตกต่างจากคนที่มีรายได้น้อย แต่เขามีรูปแบบการพนันที่แตกต่างกัน ซึ่งลักษณะนี้ตรงกับคำกล่าวของไทยที่ว่า “คนจนเล่นหวย คนรวยเล่นหุ้น”

กรณีประเทศไทย จากการศึกษาของนักศึกษาคณะพัฒนาการเศรษฐกิจ หลักสูตรเศรษฐศาสตร์ธุรกิจ พบว่ามีหลักทรัพย์ที่มีลักษณะของการลงทุนแบบเสี่ยงโชคนี้อยู่ และหลักทรัพย์เหล่านี้ได้รับความสนใจจากนักลงทุนในระดับหนึ่ง และจากการสำรวจกลุ่มตัวอย่างพบว่าประมาณ 24% ของนักลงทุนในกลุ่มตัวอย่าง ลงทุนในหลักทรัพย์เหล่านี้ ซึ่งปัจจัยที่มีผลต่อการตัดสินใจลงทุนในหลักทรัพย์แบบเสี่ยงโชคนี้นอกจากจะเกิดจากลักษณะของนักลงทุน เช่น ระดับรายได้ สถานภาพสมรสแล้ว ความรู้เกี่ยวกับลักษณะของหลักทรัพย์ที่มีลักษณะเสี่ยงโชคก็เป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อการตัดสินใจลงทุนด้วย โดยกลุ่มตัวอย่าง 65% ไม่รู้ว่าหลักทรัพย์ใดบ้างที่มีลักษณะเป็นการลงทุนแบบเสี่ยงโชค

ดังนั้น จากผลการศึกษาข้างต้นแสดง ถึงลักษณะของการลงทุนแบบเสี่ยงโชคในตลาดหลักทรัพย์ ซึ่งแม้ว่าจะมีโอกาสที่จะได้ผลตอบแทนที่สูงมาก แต่โดยเฉลี่ยจะมีผลตอบแทนที่น้อยหรือติดลบ เพราะโดยทั่วไปนักลงทุนมีแนวโน้มจะลงทุนในหลักทรัพย์เหล่านี้เมื่อราคาปรับตัวขึ้นสูงเกินไปแล้ว ทำให้เมื่อราคาหลักทรัพย์ปรับลงในระยะต่อมา นักลงทุนก็จะเกิดการขาดทุนขึ้นได้

หากนักลงทุนรู้ว่าหลักทรัพย์ใดมีลักษณะเป็นหลักทรัพย์ประเภทเสี่ยงโชค การตัดสินใจลงทุนก็จะเหมือนกับการซื้อลอตเตอรี่ที่นักลงทุนยินดีจะจ่าย ทั้งที่รู้ว่าจะมีโอกาสขาดทุนสูง แลกกับโอกาสในการถูกรางวัลเมื่อมีโชคในการลงทุน แต่ในปัจจุบันนักลงทุนจำนวนหนึ่งยังไม่สามารถจำแนกได้ว่าหลักทรัพย์ใดจะมีลักษณะเป็นการลงทุนแบบเสี่ยงโชคบ้าง อาจทำให้เกิดการลงทุนในหลักทรัพย์ประเภทนี้มีมากเกินไป หรือลงทุนด้วยความเข้าใจผิด ดังนั้นการให้ความรู้หรือการนำเสนอข้อมูลเกี่ยวกับลักษณะของผลตอบแทนที่ผ่านมาในระยะยาวเปรียบเทียบกับหลักทรัพย์ประเภทอื่นๆ จึงมีความสำคัญในการป้องกันความผิดพลาดในการตัดสินใจลงทุน ซึ่งนอกจากจะช่วยหลีกเลี่ยงการลงทุนในหลักทรัพย์ประเภทนี้ด้วยความไม่รู้แล้ว ยังจะมีส่วนช่วยลดทัศนคติของสาธารณชนว่าการลงทุนในหลักทรัพย์ โดยทั่วไปเหมือนเป็นการเล่นพนันครับ