วัตถุของฮานนี

วิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง หมายถึงโครงการวิทยาศาสตร์ที่ใช้เครือข่ายอาสาสมัครเข้ามามีส่วนร่วมในการศึกษาวิจัย โดยส่วนใหญ่เน้นที่การเก็บรวบรวมข้อมูล ปัจจุบันนี้วิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองมีบทบาทสำคัญไม่น้อยต่องานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ หนึ่งในนั้นคือโครงการกาแล็กซีซู (Galaxy Zoo) กาแล็กซีซูเป็นโครงการย่อยโครงการหนึ่งในโครงการซูนิเวอร์ส  (Zooniverse) บนเว็บไซต์ www.zooniverse.org ซึ่งรวบรวมโครงการสำหรับนักวิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองไว้จำนวนมากในหลากหลายสาขาวิชา ทั้งดาราศาสตร์ ฟิสิกส์ ชีววิทยา นิเวศวิทยา ภูมิอากาศ ฯลฯ โดยเปิดโอกาสให้คนทั่วโลกมีส่วนร่วมในกิจกรรมต่างๆ ผ่านเครือข่ายอินเทอร์เน็ตตามความสนใจของแต่ละคน ปัจจุบันมีสมาชิกมากกว่าหนึ่งล้านคน

ความก้าวหน้าของการสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ด้วยกล้องโทรทรรศน์ในปัจจุบัน ทำให้มีข้อมูลจำนวนมากมายมหาศาลเกินกว่าที่นักดาราศาสตร์มืออาชีพจะศึกษาและรวบรวมข้อมูลเองได้ทั้งหมด ภายในซูนิเวอร์สมีโครงการทางดาราศาสตร์ที่น่าสนใจหลายโครงการ เช่น Galaxy Zoo ให้ช่วยจำแนกดาราจักรตามลักษณะที่ปรากฏ, Planet Hunters ให้ช่วยระบุดาวฤกษ์ที่อาจมีดาวเคราะห์เป็นบริวารโดยดูจากกราฟแสงที่เปลี่ยนแปลงไปในภาพถ่ายจากยานเคปเลอร์, Asteroid Zoo ให้ช่วยค้นหาดาวที่เปลี่ยนตำแหน่งไปในภาพถ่าย ซึ่งอาจเป็นดาวเคราะห์น้อยที่ไม่เคยพบมาก่อน

พ.ศ. 2550 ฮานนี ฟาน อาร์เคล ครูสาวชาวดัตช์ได้เข้าร่วมในโครงการกาแล็กซีซู โดยขณะนั้นเปิดให้อาสาสมัครช่วยจำแนกชนิดของดาราจักรมากกว่าหนึ่งล้านดาราจักร ระหว่างนั้น เธอได้ค้นพบสิ่งที่มีโครงสร้างแปลกประหลาดอยู่ใกล้ดาราจักรไอซี 2497 (IC 2497) ในกลุ่มดาวสิงโตเล็ก อยู่ห่างออกไปประมาณ 650 ล้านปีแสง ชุมชนกาแล็กซีซูเรียกวัตถุชนิดใหม่นี้ว่า Hanny’s Voorwerp ซึ่งมาจากภาษาดัตช์ แปลว่าวัตถุของฮานนี มันดึงดูดความสนใจของนักดาราศาสตร์ จนกระทั่งมีการศึกษาอย่างละเอียดด้วยกล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิล

การค้นหาต่อมาโดยทีมนักวิจัย นำโดย บิล คีล นักดาราศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยแอละแบมา พบว่าสิ่งที่ฮานนีค้นพบนี้ปรากฏในดาราจักรอื่นอีกอย่างน้อย 8 ดาราจักร ภาพถ่ายแสดงว่าโครงสร้างของกลุ่มแก๊สที่ค้นพบใหม่นี้เปล่งแสงสีเขียว นักดาราศาสตร์อธิบายว่าโมเลกุลของแก๊สภายในโครงสร้างดังกล่าวเกิดการเปล่งแสงได้เนื่องจากได้รับพลังงานจากเควซาร์ที่อยู่ใกล้เคียงเควซาร์ (quasar ย่อมาจาก quasi-stellar radio source) เป็นวัตถุพลังงานสูงชนิดหนึ่งในอวกาศ คาดว่าเกิดจากการหมุนวนของสสารเข้าสู่หลุมดำที่มีมวลสูงมาก ซึ่งพบได้เฉพาะในใจกลางดาราจักร ก่อให้เกิดการแผ่รังสีในทุกความยาวคลื่นของคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้านักดารา ศาสตร์พบว่าวัตถุของฮานนีที่ปรากฏในภาพถ่ายจากกล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิลมีขนาดใหญ่ใกล้เคียงดาราจักรทางช้างเผือก ภายในมีกระจุกดาวที่แสดงถึงการก่อตัวของดาวฤกษ์เกิดใหม่ การสังเกตการณ์ในคลื่นวิทยุแสดงว่ามีการไหลของแก๊สจากใจกลางดาราจักรไอซี 2497 โดยเคลื่อนไปหาวัตถุของฮานนี อธิบายได้ว่าการเปล่งแสงของกลุ่มแก๊สนี้เกิดจากลำแสงที่กวาดออกมาจากเควซาร์ที่อยู่ ณ ใจกลาง สัปดาห์ที่ผ่านมา กล้องโทรทรรศน์ฮับเบิลได้เผยแพร่ภาพถ่ายของดาราจักรอีก 8 ดาราจักร ที่มีโครงสร้างแบบเดียวกับวัตถุของฮานนี บิล คีล อธิบายว่ารังสีอัลตราไวโอเลตจากเควซาร์ซึ่งหมุนกวาดไปรอบๆ คล้ายลำแสงจากประภาคาร ได้กระตุ้นให้แก๊สเปล่งแสงปัจจุบันเราไม่เห็นเควซาร์ที่ใจกลางดาราจักรที่พบโครงสร้างเหล่านี้ เขาเชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงความสว่างของเควซาร์อาจเกิดจากการที่มีหลุมดำสองหลุมหมุนวนรอบกัน และภายในดาราจักรจะมีหลุมดำมวลมากสองหลุมได้ก็ต่อเมื่อเกิดการชนกันหรือรวมกันของสองดาราจักร โดยกลุ่มแก๊สนอกดาราจักรที่เห็นเปล่งแสงสีเขียวเนื่องจากเควซาร์ ก็น่าจะเป็นผลจากการชนกันของดาราจักรนั่นเองการค้นพบวัตถุของฮานนีเป็นตัวอย่างหนึ่งของความสำเร็จในโครงการวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ซึ่งนอกจากจะเปิดโอกาสให้ประชาชนทั่วไปสามารถมีส่วนร่วมในงานวิจัยแล้ว ยังนำไปสู่การค้นพบสิ่งใหม่ทางวิทยาศาสตร์

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (5-12 เม.ย.)

ดาวศุกร์เป็นดาวสว่างมองเห็นได้บนท้องฟ้าทิศตะวันตกตั้งแต่หลังดวงอาทิตย์ตกจนถึงประมาณ 3 ทุ่ม สัปดาห์นี้ดาวศุกร์จะผ่านทางซ้ายมือของกระจุกดาวลูกไก่ เข้าใกล้กันที่สุดในวันที่ 11 เม.ย. ที่ระยะห่างประมาณ 3 องศา ดาวอังคารอยู่ในทิศเดียวกับดาวศุกร์ แต่สว่างน้อยกว่าหลายเท่า และอยู่ต่ำกว่าใกล้ขอบฟ้า จึงสังเกตดาวอังคารได้ยากดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวปู เป็นดาวสว่างอันดับสองรองจากดาวศุกร์ เริ่มเห็นดาวพฤหัสบดีได้ตั้งแต่เวลาหัวค่ำ โดยอยู่สูงบนท้องฟ้าทิศตะวันออก ดาวพฤหัสบดีผ่านเหนือศีรษะในเวลา 2 ทุ่ม หลังจากนั้นดาวพฤหัสบดีจะเคลื่อนต่ำลง ตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกในเวลาตี 2 ครึ่ง

ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวแมงป่อง สว่างกว่าดาวแอนทาเรสหรือดาวปาริชาต ซึ่งเป็นดาวสว่างสีแดงในกลุ่มดาวแมงป่อง เริ่มเห็นดาวเสาร์ขึ้นมาอยู่เหนือขอบฟ้าทิศตะวันออกราว 4 ทุ่ม จากนั้นเคลื่อนสูงขึ้นไปอยู่สูงสุดทางทิศใต้ในเวลาตี 3 ครึ่ง แล้วย้ายไปอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลาเช้ามืด กล้องโทรทรรศน์สามารถส่องเห็นวงแหวนและดาวบริวารหลายดวงของดาวเสาร์สัปดาห์นี้เป็นข้างแรม จะพบดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าได้ในเวลาเช้ามืดของทุกวัน คืนวันที่ 8 เม.ย. ขณะดาวเสาร์และดวงจันทร์ขึ้นเหนือขอบฟ้า วัตถุทั้งสองอยู่ใกล้กันที่ระยะ 3 องศา จากนั้นเช้ามืดวันที่ 9 เม.ย. ดวงจันทร์จะอยู่ห่างดาวเสาร์ที่ระยะ 5 องศา และห่างดาวแอนทาเรสในกลุ่มดาวแมงป่องที่ระยะ 9 องศา ดวงจันทร์มีส่วนสว่างลดลงทุกวันจนเหลือครึ่งดวงในวันที่ 12 เม.ย.