การทูตวิทยาศาสตร์และเศรษฐกิจสร้างสรรค์

เมื่อเดือนที่แล้วนายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น ชินโสะ อาเบะ กล่าวว่า “ญี่ปุ่นต้องการจะตั้งคณะกรรมการที่จะปฏิวัติวงการหุ่นยนต์เพื่อช่วยให้เศรษฐกิจญี่ปุ่นเติบโตต่อไปได้” นายกอาเบะ อยากเห็นหุ่นยนต์เป็นเสาหลักขับเคลื่อนยุทธศาสตร์เศรษฐกิจของญี่ปุ่น!

“ในปี 2020 หรือ 6 ปีจากนี้ เราต้องการจัดแข่งขันโอลิมปิกหุ่นยนต์ที่หุ่นยนต์ทั่วโลกจะมาแข่งขันกัน โดยจัดในปีเดียวกับที่โตเกียวจะเป็นเจ้าภาพกีฬาโอลิมปิกฤดูร้อนในปีนั้น”

ว่าแล้วนายกญี่ปุ่นคนนี้ก็ประกาศแผนเพื่อการลงทุนสำหรับการพัฒนาอุตสาหกรรมหุ่นยนต์ของญี่ปุ่นให้เพิ่มมากขึ้นอีก 3 เท่า ซึ่งจะทำให้ญี่ปุ่นมีงบด้านนวัตกรรมหุ่นยนต์เป็นปีละ 24 พันล้านเหรียญสหรัฐ!

ญี่ปุ่นมีปัญหาประชากรสูงวัย...เด็กเกิดใหม่มีไม่พอป้อนกำลังการผลิต ญี่ปุ่นหลิ่วตายอมให้มีชาวต่างชาติลักลอบอยู่ต่อโดยไม่มีวีซ่าจำนวนหนึ่ง เพื่อให้ทำงานหลายอย่างที่คนญี่ปุ่นไม่ทำ เช่น พนักงานเก็บขยะ ผู้ช่วยพยาบาล ผู้ดูแลคนชรา ผู้ดูแลคนพิการ เป็นต้น

ญี่ปุ่นได้ชื่อว่าเป็นเจ้าแห่งหุ่นยนต์มานาน แต่มันเคยถูกมองว่ามีไว้ทำงานหนัก งานอันตราย งานความแม่นยำสูง หรืองานน่าเบื่อที่ต้องทำซ้ำแล้วซ้ำอีก ไม่นึกว่าจะมาทำงานสัมผัสมนุษย์...จนกระทั่งหุ่นยนต์ถูกใช้เพื่อต้อนรับ เพื่อบริการข้อมูล หรือเพื่อเฝ้าระวังความปลอดภัยเป็นจำนวนมาก

หุ่นยนต์เปลี่ยนรูปแบบไปสารพัด ตั้งแต่มีล้อจนใช้ขาเดินอย่างเดียวกับมนุษย์ เช่น อาชิโมะ หรือเปลี่ยนรูปร่างตัวเองให้ทำภารกิจต่อเนื่องได้อย่างน่าประทับใจ คล้ายกับหุ่นในหนังทรานส์ฟอร์เมอร์ส เพียงแต่หุ่นของญี่ปุ่นกลุ่มนี้ไม่ได้เปลี่ยนตัวเองเป็นอาวุธรบ แต่เปลี่ยนตัวเองจากเตียงพยาบาลที่ผู้ป่วยนอนให้กลายเป็นเก้าอี้เข็นอัตโนมัติและนายกอาเบะได้ทดลองนั่งและนอนให้มันเข็นตัวท่านในคราวเยี่ยมศูนย์ผู้ป่วยชราภาพมาแล้ว

ผมเล่าเรื่องนี้ เพราะเคยไปดูงานโรงงานหุ่นยนต์ที่ญี่ปุ่น ชื่อ FANUC พร้อมกับ พล.อ.ชาติชาย ชุณหะวัณ เมื่อครั้งที่ท่านเป็นนายกรัฐมนตรี พ.ศ. 2533 หรือยี่สิบกว่าปีก่อน และประทับใจที่หุ่นยนต์แขนกล FANUC ในวันนั้นทำงานยากๆ สารพัดอย่างให้ชมได้

สัปดาห์ก่อนผมร่วมเดินทางกับคณะของกรมอเมริกาและแปซิฟิกใต้ กระทรวงการต่างประเทศของไทย เพื่อไปเยือนนิวซีแลนด์ในฐานะเลขาธิการสมาพันธ์ภาพยนตร์แห่งชาติ เพื่อทำภารกิจการทูตเชิงวิทยาศาสตร์และเศรษฐกิจสร้างสรรค์ โดยได้พบกับเซอร์ริชาร์ด เทเลอร์ ผู้ออกแบบอุปกรณ์ อาวุธ ยานอวกาศ และสัตว์ประหลาดประกอบฉากภาพยนตร์ฮอลลีวู้ด แล้วก็เจอเจ้าหุ่นยนต์ยี่ห้อ FANUC เก่าๆ เกษียณอายุมาจากโรงงานประกอบรถยนต์ ในห้องทำงานเล็กๆ ของเซอร์เทเลอร์คนนี้ในเมืองเวลลิงตัน แต่วันนี้หุ่นนี้มีหน้าที่ผลิตสัตว์ประหลาดแห่งเทพนิยาย ที่ใช้ในภาพยนตร์ฟอร์มยักษ์อย่างลอร์ดออฟเดอะริงส์ ภาคต่างๆ ...เดอะฮอบบิท...นาเนีย...และอื่นๆ

เป็นอันว่ายี่สิบปีผ่านไปหุ่นยนต์ถูกนำมาใช้แม้แต่ในงานศิลปะ ส่วนในอังกฤษ สหรัฐ ใช้ในการดูแลความปลอดภัยสังคม หรือแม้แต่หุ่นโดรนของสหรัฐก็ใช้เพื่อกิจกรรมทางทหาร ในบางโอกาส ญี่ปุ่นใช้หุ่นยนต์เป็นทูตสันถวไมตรีต้อนรับแขกบ้านแขกเมืองด้วย

เวลานี้บริษัทหุ่นยนต์ในประเทศสหรัฐพากันจดทะเบียนเข้าตลาดหุ้นกันหลายแห่ง และมีแนวโน้มเติบโตกันอย่างรวดเร็วไม่แพ้กลุ่มอื่น เครื่องพิมพ์สามมิติก็เป็นอีกอย่างที่กำลังแพร่หลายเช่นกัน แม้แต่ในห้องทำงานของบริษัทสตูดิโอเล็กๆ ตามเมืองที่ไปพบปะผู้คนในต่างประเทศ ผมก็เห็นอยู่บ่อยๆ

นวัตกรรมเหล่านี้ได้กลายเป็นเครื่องมือการผลิตสินค้าและบริการที่โลกตะวันตกอาศัยพึ่งพามากขึ้นเรื่อยๆ จนมีการกล่าวกันว่า 40% ของงานที่มนุษย์ทำอยู่ปัจจุบันจะถูกแทนที่ด้วยหุ่นยนต์ในไม่ช้า

หุ่นยนต์ของญี่ปุ่นเป็นนวัตกรรมแน่...และเขาจะใช้หุ่นยนต์เขาสร้างชาติ

...ไทยเรากำลังก้าวสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว เรารับจ้างทำงานราคาถูกๆ มานานแล้ว และกำลังกลายเป็นสังคมค่าจ้างแพง แต่แรงงานไม่ประณีตมากขึ้นทุกที

มีคำกล่าวว่ารวยด้วยการประหยัดนั้นไม่มี มีแต่รวยจากการสร้างรายได้ รวยเพราะทำงานง่ายนั้นไม่มี มีแต่รวยเพราะทำงานที่ยากได้ เดี๋ยวนี้ไม่มีใครรวยจากขายแรงงาน แต่ต้องรวยจากการขายไอเดียดีๆ และลงมือสร้างนวัตกรรม

เราจึงอาจต้องเลือกหยิบเทคโนโลยีและนวัตกรรมสร้างสรรค์มาสร้างชาติ สร้างการเชื่อมต่อใหม่ๆ เพราะสิ่งเหล่านี้มีคุณค่าที่จับต้องพัฒนาได้ ขอให้ช่างสังเกต คิดเป็น กล้าลอง และพัฒนาต่อยอดไม่หยุดยั้ง แม้งานวิจัยวิทยาศาสตร์พื้นฐานในไทยต้องใช้เวลาอีกระยะใหญ่ แต่ยิ่งถ้าสามารถร่วมมือกับชาติพัฒนาแล้วอย่างมีจังหวะจะโคนดีๆ เวลาที่ต้องใช้ยาวก็อาจสั้นลง ทุนที่ต้องใช้มากก็อาจใช้น้อยลง ส่วนที่มีอยู่มากพอควร

ในประเทศไทย คือ ด้านงานวิจัยประยุกต์ ซึ่งมหาวิทยาลัยต่างๆ มีความร่วมมือกับสถาบันวิจัยในต่างประเทศโดยตรงอยู่ แต่ไม่มีผู้ติดตามและกำกับภาพรวมที่จะประมวลให้ได้ภาพใหญ่กับชาติอื่นๆ ว่าเรากับเขาจะสามารถร่วมกันค้นพบอะไรใหญ่ๆ ได้บ้าง

เราเคยแต่รอการถ่ายโอนเทคโนโลยีผ่านการส่งคนไปเรียนนอก หรือรอให้ทุนนอกนำเทคโนโลยีมาลงทุนในบ้านเรา แต่ต่อไปนี้เราสามารถเปิดมิติใหม่ในทางการทูต กระชับ และแลกเปลี่ยนความรู้และการพัฒนานวัตกรรมที่ไม่ต้องอยู่แต่ในฐานะผู้ขอ แต่อยู่ในฐานะผู้ร่วมพัฒนาได้ในระดับที่ทัดเทียม