คลองเน่าถนนสวย

ผมว่ากรุงเทพมหานครของเรานั้น มีสิ่งที่เชิดหน้าชูตาได้อย่างหนึ่ง คือ สวนหย่อมบนเกาะกลางถนน ซึ่งได้รับการตัดแต่งดูแลรักษาเป็นอย่างดี ไม่แพ้สวนหย่อมตามอาคารใหญ่ๆ ที่เขาปลูกต้นไม้เป็นพื้นที่สีเขียวประดับตัวอาคาร

แต่ก็เหมือนสวนไม้ประดับทั้งหลายแหละครับ ว่าสวนหย่อมบนเกาะกลางถนนยาวๆ หลายๆ กิโลเมตรนั้น ต้องใช้คนจำนวนมากดูแลรักษา ทั้งการตัดแต่งพรวนดิน ให้ปุ๋ย ขุดทิ้ง ปลูกไม้ให้ดูงดงามอยู่เสมอ อย่างถนนที่ผมผ่านทุกวัน คือ ถนนรามคำแหงนั้น พนักงานเขตหลายสิบคนช่วยกันดูแลรักษาเป็นประจำ และแน่นอนครับว่าเขตแต่ละเขตที่รับผิดชอบดูแลสวนหย่อมบนเกาะกลางถนนเหล่านี้ คงต้องใช้เงินงบประมาณปีหนึ่งไม่น้อย เพื่อรักษาความเป็นสวนไม้ประดับที่สวยงามบนเกาะกลางถนน

ถ้าถามว่าชอบไหม ทุกคนคงเห็นตรงกันว่าชอบที่จะเห็นสวนหย่อมสวยๆ บนถนน อย่างน้อยเวลารถติดยังมีต้นไม้งามๆ รวมทั้งมีการตัดแต่งที่ทำอย่างประณีตบรรจงให้ชมแก้เซ็ง และสวนหย่อมเหล่านี้ยังทำให้กรุงเทพมหานครเป็นมหานครที่สวยงามแห่งหนึ่งของโลก สมกับเป็นเมืองหลวงของประเทศใช่ไหมครับ

นอกจากสวนหย่อมบนเกาะกลางถนนแล้ว ผมยังเป็นผู้ได้รับผลประโยชน์จากสวนสาธารณะเกือบทุกวัน ซึ่งต้องบอกว่าสวนสาธารณะในกรุงเทพฯ ทุกแห่งเวลานี้ได้รับการดูแลรักษาเป็นอย่างดี สวนสาธารณะขนาดใหญ่บางแห่งใช้คนดูแลต้นไม้ใบหญ้ากว่า 300 คน ในการทำสนามหญ้าหน้าบ้านเองคงจะรู้ว่างานดูแลสวนเป็นเรื่องหนักหนาสาหัสเพียงใด ถึงจะได้สวนงามๆ ไว้ชมให้ชื่นใจ เพราะฉะนั้นสวนสาธารณะเนื้อที่เป็นร้อยๆ ไร่จะใช้คนแค่นี้จึงไม่ใช่เรื่องผิดปกติ แต่ต้องชมเชย กทม.ที่ดูแลสวนสาธารณะได้เป็นอย่างดีทุกแห่ง

อย่างไรก็ตาม ผมมีโอกาสได้เห็นอีกมุมหนึ่งของกรุงเทพมหานครเหมือนกัน ที่ทำให้เกิดความรู้สึกว่ากรุงเทพมหานครกำลังถูกกดดันให้ทุ่มเทงบประมาณเครื่องจักรกลและกำลังคนไปกับการตกแต่งดูแลรักษาสวนสาธารณะและสวนหย่อมบนเกาะกลางมากเกินไป ทำให้ปล่อยปละละเลยที่จะดูแลสิ่งแวดล้อมที่ไกลหูไกลตาผู้หลักผู้ใหญ่และคนมีรถเก๋งขับในสังคม

ที่พูดอย่างนี้ เพราะเผอิญผมอาศัยอยู่ในเขตสะพานสูง ซึ่งเป็นเขตค่อนข้างใหม่ คือ ในปี 2540 จัดว่าเป็นเขตที่มีประชาชนหนาแน่น แต่ปัจจุบันมีหมู่บ้านจัดสรรขนาดใหญ่ผุดขึ้นในเขตนี้มากมาย รวมทั้งศูนย์การค้าต่างๆ จนเกือบกล่าวได้ว่า ใครที่อยู่อาศัยในเขตนี้ไม่จำเป็นต้องเข้าเมืองช็อปปิ้งหรือหาอาหารอร่อยๆ รับประทานเหมือนในอดีต ผมจึงไม่เชื่อว่าเขตนี้เป็นเขตที่มีพลเมืองหนาแน่นน้อยตามข้อมูลของทางการ

ตรงนี้แหละครับคือตัวปัญหา เพราะเขตสะพานสูงมีลำคลองไหลผ่านหลายสาย เช่น คลองแสนแสบ คลองบ้านม้า คลองทับช้าง คลองลาดบัวขาว คลองสะพานสูง คลองหลอแหล เป็นต้น ซึ่งการมีคลองมากมาย จึงมีการสร้างสะพานข้ามคลองไปมาหาสู่กัน แต่เนื่องจากประชาชนใช้คลองเป็นเส้นทางสัญจรไปมา จึงจำเป็นต้องสร้างสะพานสูงให้เรือทุกขนาดลอดผ่านไปมาได้ จึงมีการสันนิษฐานได้ว่าเป็นที่มาของชื่อ “สะพานสูง”

ออกนอกลู่ไปนิดหนึ่งขออภัยครับ แต่อยากเล่าให้ฟังว่าสิ่งที่ได้ไปเห็นมาอีกมุมหนึ่งของกรุงเทพมหานคร นอกจากถนนที่มีเกาะสวย และสวนสาธารณะที่งดงามแล้ว ก็คือสถานที่เสื่อมโทรมลงทุกวันของบรรดาลำคลองทุกแห่งที่เอ่ยชื่อมา เพราะไม่มีใครดูแลรับผิดชอบ จนน้ำในคลองที่เคยใสสะอาด มีกุ้งฝอยและปลาเข็มให้เห็นตอนเช้าๆ เดี๋ยวนี้กลายเป็นน้ำเน่าดำสนิทส่งกลิ่นเหม็นไปทั้งสองฟากคลอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเวลาน้ำลง

ผมไม่ยกเมฆครับ เพราะได้เห็นสภาพแบบนี้มาด้วยตาตัวเองตลอดหลายปีที่ผ่านมา เพราะถ้าเช้าวันไหนไม่ไปจ๊อกกิ้งออกำลังกายในสวนสาธารณะ ก็จะขับรถไปจอดริมคลองแล้ววิ่งเล่นเลียบคลองไปตั้งแต่ด่านทับช้างไปจนถึงวัดกระทุ่มเสือปลา เขตลาดกระบัง ระยะทางประมาณ 56 กิโลเมตร

แต่เมื่อประมาณ 23 ปีที่แล้ว เวลาที่มีแขกต่างประเทศมาพักที่บ้าน ผมยังพาเขาเดินเลียบคลองไปกับผม ชมบรรยากาศริมคลองที่มีน้ำใสสะอาด มีชาวบ้านปลูกผักบุ้งไว้ริมคลองเป็นแปลงๆ มีการตั้งยอไว้จับปลาเป็นระยะๆ เวลามีชาวบ้านพายเรือผ่านไปผ่านมา ฝรั่งทั้งหลายก็ถ่ายรูปเป็นที่ระลึก ชาวบ้านซึ่งส่วนใหญ่เป็นคนมุสลิมก็จะโบกมือให้ บางคนเดินสวนกันก็จะเจรจากับฝรั่งเป็นเรื่องเป็นราว โดยเฉพาะเด็กๆ และสุภาพสตรีสูงอายุ จนฝรั่งเพื่อนผมคนหนึ่งเรียกว่าเป็น Girl Friend ของเขาจนทุกวันนี้ เพราะแกถามผมว่าจะบอกว่าฝรั่งหล่อจะพูดว่าอย่างไร พอผมบอกแกก็ชี้หน้าฝรั่งเลยว่า You Handsome ทำให้ฝรั่งชอบอกชอบใจว่ามีสาวไทยชมว่าหล่อ

แต่มาวันนี้ผมไม่พาใครไปเดินเล่นริมคลองเหล่านี้อีก เพราะสภาพลำคลองเป็นอย่างที่เล่าให้ฟัง ผมถามชาวบ้านว่าทำไมน้ำในคลองถึงเน่าเหม็น คำตอบคือ บรรดาหมู่บ้านจัดสรรที่สร้างอยู่ริมคลองกั้นรั้วสูง ริมคลองบางแห่งรุกเข้าไปในเขตชลประทาน คือเขตคลอง และที่เขาเหมือนกันอีกทุกแห่งคือ มีการต่อท่อระบายน้ำขนาดใหญ่ทะลุกำแพงปล่อยน้ำเสียลงคลองกันถ้วนหน้า ผมถามชาวบ้านว่าทำไมไม่ไปแจ้งเขตให้ดำเนินการเอาผิดนายทุนที่เห็นแก่ตัวเหล่านี้ เขาบอกว่าเขาไปแจ้งแล้วเขตก็ส่งเจ้าหน้าที่มาดูๆ แล้วก็กลับไป ไม่เห็นมีอะไรดีขึ้น ผมฟังแล้วรู้สึกสังเวชใจ เพราะเชื่อว่าชาวบ้านได้พยายามระงับการปล่อยน้ำเสียลงคลองของหมู่บ้านเหล่านี้แล้ว

แต่เนื่องจากเป็นแค่ชาวบ้านย่อมไม่สามารถต่อสู้กับอิทธิพลของนายทุนที่ลงทุนหลักร้อยล้านพันล้านบาท แต่ไม่สร้างบ่อบำบัดน้ำเสียก่อนปล่อยลงคลอง หรือสร้างไว้แต่ไม่ใช้ เพราะไม่อยากเสียค่าใช้จ่ายในการบำบัดน้ำเสีย เจ้าหน้าที่มาตรวจ จ่ายเงินค่าเสียเวลาที่มาดูแลให้เรื่องก็จบไปเป็นเรื่องหนึ่ง ที่ผมคิดว่าเขตทุกเขตควรเอาใจใส่ตรวจตรา มาดูแลรักษาสภาพแวดล้อมอย่างใกล้ชิดสม่ำเสมอ อย่าให้นายทุนใช้คลองสาธารณะที่พระเจ้าแผ่นดินขุดไว้ให้ราษฎรใช้สัญจรไปมาและใช้ในชีวิตประจำวัน เป็นท่อระบายน้ำโดยเด็ดขาด

เรื่องที่สอง คือ ช่วงนี้เป็นช่วงหน้าฝนจะมีผักตบชวาลอยมาเต็มคลองทำให้ชาวบ้านสัญจรไปมาไม่ได้ มีขยะทุกชนิดตั้งแต่ที่นอนใช้แล้ว ซากสุนัข แมว งู ลอยมาติดในกอสวะเป็นที่อุจาดตา ส่งกลิ่นเหม็นและคงทำให้น้ำเน่าเร็วขึ้นไปอีก ผมเห็นชาวบ้านคนหนึ่งอุตส่าห์เอาไม้ไผ่ยาวๆ มาเขี่ยให้ผักตบชวาลอยออกไปคลองประเวศ เลยถามว่าทำไมไม่แจ้งให้เขตให้ช่วยจัดการเก็บผักตบชวาจากคลอง

พอถามเลยได้ความรู้ใหม่ว่า หน้าที่ในการลอกผักตบชวาในลำคลอง หรือการดูแลการรุกล้ำเขตคลอง หรืออาจรวมถึงการดูแลไม่ให้ใครใช้คลองเป็นท่อระบายน้ำ เป็นหน้าที่ของกรมชลประทาน ซึ่งคงไม่มีเวลามาดูแลคลองประวัติศาสตร์เหล่านี้ ได้แต่อาศัยเขตส่งคนมาลอกผักตบชวาในบางโอกาส แต่เรือที่จะใช้ลอกผักตบชวาโดยการตัดเป็นชิ้นเล็กๆ นั้น เขตนี้ยังไม่มี ต้องอาศัยเรือจากเขตอื่นซึ่งมีอยู่ลำเดียวมาลอกคลองให้

ผมฟังแล้วรู้สึกว่าถ้าเรื่องอย่างนี้หน่วยงานราชการที่รับผิดชอบไม่ดู แล้วจะให้ชาวบ้านทำอย่างไร คงต้องรอให้น้ำในคลองเน่าสนิทเสียก่อนจึงค่อยของบประมาณมาบำบัดแบบบูรณาการกันต่อไป ระหว่างนั้นน้ำในคลองก็เน่าไป ชาวบ้านก็เดือดร้อนไป คนที่ชอบบรรยากาศริมคลองก็ได้แต่เศร้าใจไป เพราะไม่ทราบจะช่วยชาวบ้านได้อย่างไรเหมือนกัน

ก็ขอสรุปตรงนี้ว่า หน่วยงานราชการที่ใกล้ชิดประชาชนที่สุดคือเขต หรือ กทม. ถ้าจะลดการให้คะแนนตัวชี้วัดผลงานของข้าราชการหรือเขตจากการบำรุงรักษาตกแต่งเกาะกลางถนนและสวนสาธารณะลงบ้าง เอาแค่รักษาความสะอาดไม่ต้องตกแต่งอย่างสวนประดับก็พอแล้ว ให้ความสำคัญกับการใช้งบประมาณ เครื่องจักร และคนไปดูแลความเสื่อมโทรมของสภาพแวดล้อมในชุมชน ลำคลองหลังบ้านไกลหูไกลตาเสียบ้างก็น่าจะดี ไม่อย่างนั้นเราจะมีแค่ถนนสวย แต่คลองน้ำเน่าทั้งกรุง น่าละอายต่อบรรพบุรุษที่ได้ขุดคลองเหล่านี้ไว้ให้ลูกหลานได้ใช้กัน เดี๋ยวจะไปบนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้บทความนี้ได้รับความสนใจจากผู้มีอำนาจในบ้านเมืองสักคนก็ยังดี เผื่อจะรักษาคลองไว้ให้ลูกหลานต่อไป