จุดแดงใหญ่หดเล็กลง

ดาวพฤหัสบดีเป็นดาวเคราะห์ขนาดใหญ่ที่สุดในระบบสุริยะ มีพายุขนาดมหึมาคงอยู่ถาวรเป็นสัญลักษณ์อันโดดเด่นบนชั้นบรรยากาศของดาว นักดาราศาสตร์เรียกพายุนี้ว่าจุดแดงใหญ่ (Great Red Spot) การสังเกตด้วยกล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิลตลอดหลายปีที่ผ่านมา และจากการเปรียบเทียบกับบันทึกการสังเกตการณ์ในอดีต ทำให้พบว่าจุดแดงใหญ่กำลังหดเล็กลงอย่างชัดเจน และมีรูปร่างกลมมากขึ้น

ดาวพฤหัสบดีมีขนาดใหญ่และเป็นดาวเคราะห์ที่มีมวลมากที่สุดในระบบสุริยะ เส้นผ่านศูนย์กลางของดาวพฤหัสบดีใหญ่กว่าโลกประมาณ 11 เท่า มวลมากกว่าโลกประมาณ 318 เท่า อยู่ห่างดวงอาทิตย์เป็นลำดับที่ 5 ต่อจากดาวพุธ ดาวศุกร์ โลก และดาวอังคาร ใช้เวลาโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบรอบนานเท่ากับเวลา 11.86 ปี เมื่อสังเกตจากโลกจึงเห็นดาวพฤหัสบดีเคลื่อนผ่านกลุ่มดาวจักรราศีปีละกลุ่มโดยประมาณ

เราสามารถเห็นดาวพฤหัสบดีได้ด้วยตาเปล่าบนท้องฟ้าเวลากลางคืน ในบรรดาดาวเคราะห์ด้วยกัน ส่วนใหญ่แล้วดาวพฤหัสบดีจะมีความสว่างเป็นอันดับ 2 รองจากดาวศุกร์เท่านั้น นานๆ ครั้ง ดาวอังคารจึงจะอยู่ใกล้โลกจนสว่างกว่าดาวพฤหัสบดี

นักดาราศาสตร์จัดดาวพฤหัสบดีเป็นดาวเคราะห์แก๊สยักษ์ เนื่องจากองค์ประกอบส่วนใหญ่เป็นไฮโดรเจนและฮีเลียม ลึกลงไปในบรรยากาศ ไฮโดรเจนอยู่ในสภาพของเหลวและโลหะ คาดว่าแก่นที่ใจกลางดาวเป็นหินที่มีมวลราว 1020 เท่าของโลก และด้วยคาบการหมุนที่ต่ำกว่า 10 ชั่วโมง ทำให้ดาวพฤหัสบดีมีสัณฐานเป็นทรงกลมแป้น เส้นผ่านศูนย์กลางในแนวศูนย์สูตรยาวกว่าในแนวขั้ว

ดาวพฤหัสบดีมีดาวบริวารโคจรรอบอยู่เป็นจำนวนมาก ปัจจุบันพบแล้ว 67 ดวง มีสี่ดวงที่มีขนาดใหญ่จนสามารถสังเกตได้ง่ายแม้ด้วยกล้องโทรทรรศน์กำลังขยายต่ำ ได้แก่ ไอโอ ยูโรปา แกนีมีด และคัลลิสโต ดาวบริวารเหล่านี้เคลื่อนที่รอบดาวพฤหัสบดีด้วยคาบที่ต่างกัน และก่อให้เกิดปรากฏการณ์ต่างๆ เช่น การบังกัน อุปราคา และการเคลื่อนที่ผ่านหน้าดาวพฤหัสบดี

กาลิเลโอ กาลิเลอี นักดาราศาสตร์ชาวอิตาลี สังเกตดาวบริวารทั้งสี่ผ่านกล้องโทรทรรศน์เมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 จึงเรียกดาวบริวารทั้งสี่รวมกันว่าดวงจันทร์ของกาลิเลโอ อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ตั้งชื่อดาวบริวารทั้งสี่ดวงนี้ไม่ใช่กาลิเลโอ แต่เป็น ซีมอน มารีอุส นักดาราศาสตร์ชาวเยอรมัน ซึ่งสังเกตดาวบริวารทั้ง 4 ดวง ผ่านกล้องโทรทรรศน์ในช่วงเวลาใกล้เคียงกับกาลิเลโอ

เมื่อสังเกตด้วยกล้องโทรทรรศน์กำลังขยาย สูง บางช่วงสามารถมองเห็นจุดแดงใหญ่อยู่บนบรรยากาศของดาวพฤหัสบดี ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่าใครเป็นผู้ค้นพบจุดแดงใหญ่ก่อนเป็นคนแรก แต่มีบันทึกการเห็นพายุนี้มาตั้งแต่กลางคริสต์ศตวรรษที่ 17 จุดแดงใหญ่จึงอยู่บนดาวพฤหัสบดีมานานกว่า 300 ปีแล้ว

นักดาราศาสตร์พบว่าขนาดและรูปร่างที่เป็น วงรีของจุดแดงใหญ่กำลังเปลี่ยนแปลงไป การสังเกตด้วยกล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิลพบว่าปัจจุบันจุดแดงใหญ่มีขนาดตามแนวยาวประมาณ 15,900 กิโลเมตร เทียบกับโลกซึ่งมีเส้นผ่านศูนย์กลางตามแนวศูนย์สูตรประมาณ 12,756 กิโลเมตร จุดแดงใหญ่จึงมีขนาดใหญ่กว่าโลก

ทว่าในอดีต ขนาดของจุดแดงใหญ่เคยใหญ่กว่านี้ ปัจจุบันจุดแดงใหญ่มีขนาดเล็กกว่าที่วัดได้เมื่อราว 200 ปีก่อนมากกว่า 2 เท่า บันทึกเมื่อปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ระบุว่าจุดแดงใหญ่มีขนาดตามแนวยาววัดได้ประมาณ 40,000 กิโลเมตร ยานวอย เอเจอร์ 1 และวอยเอเจอร์ 2 ซึ่งโคจรเฉียดใกล้ดาวพฤหัสบดีเมื่อ ค.ศ. 1979 วัดได้ว่าจุดแดงใหญ่มีขนาดตามแนวยาวประมาณ 25,000 กิโลเมตร ขนาดตามแนวกว้างประมาณ 12,000 กิโลเมตร

กล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิลวัดขนาดของจุดแดงใหญ่เมื่อ ค.ศ. 1995 ได้ว่ามีขนาด 21,000 กิโลเมตร ขณะที่ภาพถ่ายเมื่อ ค.ศ. 2009 วัดได้ว่ามีขนาด 18,000 กิโลเมตร ขนาดตามแนวยาวของวงรีที่หดเล็กลง ทำให้นอกจากจุดแดงใหญ่จะลดขนาดลงอย่างต่อเนื่องแล้ว ยังเปลี่ยนรูปร่างจนใกล้เคียงวงกลมมากขึ้นอีกด้วย

นักดาราศาสตร์ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าอะไรเป็นสาเหตุที่ทำให้จุดแดงใหญ่หดเล็กลง สันนิษฐานว่าเกี่ยวข้องกับกระแสวนของแก๊สในบริเวณรอบๆ จุดแดงใหญ่ ยานจูโน (Juno) ขององค์การนาซากำลังอยู่ในระหว่างการเดินทางในอวกาศ มีกำหนดถึงดาวพฤหัสบดีในเดือน ก.ค. 2559 คาดว่าจะใช้อุปกรณ์บนยานอวกาศลำนี้ในการสังเกตสภาพแวดล้อมบริเวณจุดแดงใหญ่ของดาวพฤหัสบดี เพื่อหาคำตอบว่าอะไรที่ทำให้พายุขนาดยักษ์บนดาวพฤหัสบดีกำลังหดตัวลง

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (25 พ.ค.–1 มิ.ย.)

ท้องฟ้าเวลาหัวค่ำมีดาวเคราะห์ 4 ดวง ได้แก่ ดาวพุธ ดาวพฤหัสบดี ดาวอังคาร และดาวเสาร์ วางตัวเรียงกันจากทิศตะวันตกไปทางทิศตะวันออก ตามลำดับ

ดาวพฤหัสบดีสว่างและเห็นได้ง่ายที่สุด อยู่ทางทิศตะวันตกบริเวณกลุ่มดาวคนคู่ ตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณ 3 ทุ่มครึ่ง ดาวพุธอยู่ในทิศทางเดียวกับดาวพฤหัสบดี แต่อยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้ามากกว่า และตกก่อนดาวพฤหัสบดี ต้นสัปดาห์เป็นช่วงที่ดาวพุธทำมุมห่างจากดวงอาทิตย์ที่สุด หากไม่มีเมฆฝนบดบังจะเป็นช่วงที่สังเกตดาวพุธได้ดีที่สุดช่วงหนึ่งในรอบปี

หันหน้าไปทางทิศตะวันออก จะเห็นดาวอังคารอยู่สูงบนท้องฟ้าในกลุ่มดาวหญิงสาว ดาวอังคารผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าทิศใต้ในเวลา 2 ทุ่มครึ่ง และตกลับขอบฟ้าในเวลาตี 2 ครึ่ง ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคันชั่ง ผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าทิศใต้ในเวลา 5 ทุ่ม และ ตกลับขอบฟ้าราว ตี 5 ดาวศุกร์ขึ้นเหนือขอบฟ้าหลังตี 3 ครึ่ง จากนั้นค่อยๆ เคลื่อนสูงขึ้น ราว ตี 5 ครึ่ง ดาวศุกร์จะขึ้นไปอยู่ที่มุมเงยประมาณ 30 องศา

ต้นสัปดาห์เป็นข้างแรม จันทร์เสี้ยวอยู่บนท้องฟ้าด้านทิศตะวันออกในเวลาเช้ามืด ดวงจันทร์ผ่านใกล้ดาวศุกร์ในเช้ามืดวันที่ 26 พ.ค. ที่ระยะ 5 องศา ดวงจันทร์ดับในวันที่ 29 พ.ค. จากนั้นเข้าสู่ข้างขึ้น ดวงจันทร์ย้ายไปอยู่บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ โดยผ่านใกล้ดาวพุธและดาวพฤหัสบดีในค่ำวันที่ 30 พ.ค. และ 1 มิ.ย. ตามลำดับ อยู่ห่างดาวเคราะห์ทั้งสองไปทางซ้ายมือด้วยระยะเชิงมุม 6 องศา