บริบทแห่งการเปลี่ยนแปลงเศรษฐกิจโลก : นัยต่อเศรษฐกิจไทย (ตอนที่ 1)

ในวันนี้ผมคิดว่าประเทศไทยจำเป็นต้องมีการปรับเปลี่ยนทัศนคติ หรือ Mindset ของคนในประเทศ เพราะเป็นจุดเริ่มต้นและเป็นรากฐานสำคัญที่จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงประเทศไทย เพื่อให้สามารถเติบโตได้อย่างยั่งยืนท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจโลก ผมอยากมองข้ามสถานการณ์เฉพาะหน้าและพูดถึงการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจโลกในลักษณะที่ต่างออกไป เพราะสิ่งเหล่านี้คือความท้าทายที่เราจะต้องเผชิญอย่างไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ในอนาคต

ผมคิดว่าแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงสำคัญที่เกิดขึ้นในโลก ซึ่งสามารถส่งผลต่อด้านการผลิตแบบต่อเนื่องยาวนาน จนทำให้บริบทของเศรษฐกิจโลกเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมได้นั้นมีแนวโน้มใหญ่ 2 ประการ คือ หนึ่ง โครงสร้างประชากรโลกที่กำลังจะเปลี่ยนเป็นสังคมผู้สูงอายุมากขึ้น นับตั้งแต่ปี 2555 จำนวนประชากรโลกได้ผ่านหมุด 7,000 ล้านคนมาแล้ว และมีสัดส่วนผู้สูงอายุถึงร้อยละ 11 โดยล่าสุด UN คาดว่าในปี 2573 ประชากรโลกจะเพิ่มขึ้นอีก 1,000 ล้านคน และสัดส่วนผู้สูงอายุจะเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 16 ทั้งนี้ เป็นผลจากความก้าวหน้าของวิทยาการทางการแพทย์ที่ช่วยเพิ่มอายุเฉลี่ยจาก 50 ปี เมื่อกลางศตวรรษที่ผ่านมา เป็น 70 ปี ในปัจจุบัน และคงเพิ่มขึ้นอีกในอนาคต

ขณะที่อัตราการเจริญพันธุ์ปรับลดลงจาก 5 คน เหลือเพียง 2.5 คนในปัจจุบัน ส่งผลให้ประชากรวัยทำงานของโลกมีแนวโน้มลดลง สร้างความท้าทายอย่างมากต่อเศรษฐกิจโลกที่พยายามจะรักษาอัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจให้ต่อเนื่องต่อไป โดยเฉพาะประเทศที่มีผู้สูงอายุมาก เช่น ประเทศที่พัฒนาแล้ว เพราะนอกจากจะเผชิญกับข้อจำกัดด้านแรงงาน ยังจะมีภาระค่าใช้จ่ายเพื่อดูแลผู้สูงอายุ ซึ่งอาจทำให้ค่าใช้จ่ายด้านอื่นๆ ต้องลดลง ภาครัฐจึงจำเป็นต้องเตรียมพร้อมและวางแผนที่ดีเพื่อจัดการกับเรื่องเหล่านี้

แนวโน้มที่สอง คือ การเข้าสู่สังคมเทคโนโลยีอัตโนมัติ (Automation Technologies) โดยเฉพาะวิทยาการหุ่นยนต์ที่จะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในกระบวนการผลิตที่มีความซับซ้อนมาก ต้องใช้คุณภาพและความแม่นยำสูง จะช่วยย่นย่อเวลาและขั้นตอนในกระบวนการผลิต (Supply Chain)

ปัจจุบันเทคโนโลยีอัตโนมัติมีใช้อย่าแพร่หลายในอุตสาหกรรมรถยนต์ ซึ่งช่วยลดต้นทุนได้ถึงร้อยละ 20 เทียบกับกระบวนการผลิตแบบเดิม และเริ่มถูกนำไปใช้ในอุตสาหกรรมอื่นๆ มากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรมการผลิตยา หรือผลิตภัณฑ์ทางการเกษตร และคาดว่าจะกลายเป็นบรรทัดฐานของกระบวนการผลิตทางอุตสาหกรรมต่อไปในอนาคต เพื่อลดข้อจำกัดด้านแรงงาน ควบคู่ไปกับการเพิ่มความสามารถในการแข่งขันทางธุรกิจ และเพิ่มผลผลิตกำไรให้สูงขึ้น โดยล่าสุด McKinsey Global Institute คาดว่าในอีก 1-2 ปีข้างหน้าเทคโนโลยีอัตโนมัติจะถูกพัฒนาให้ช่วยเพิ่มผลิตภาพได้อีกถึงร้อยละ 70 ของการผลิตในปัจจุบัน

แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงใหญ่ของโลก ทั้งการเปลี่ยนแปลงด้านโครงสร้างประชากรและการเข้าสู่สังคมเทคโนโลยีอัตโนมัติ ย่อมส่งผลให้บางประเทศได้เปรียบและมีความสามารถในการแข่งขันสูงขึ้น ขณะที่บางประเทศจะประสบอุปสรรคต่อการเติบโต โดยในกลุ่มหลังนี้อาจแบ่งย่อยไปได้เป็นอีก 2 พวก คือ ประเทศที่มีศักยภาพมากพอที่จะก้าวข้ามข้อจำกัดของตนเอง และสามารถพลิกสถานการณ์กลับมาเติบโตได้อย่างยั่งยืน ตัวอย่างที่ชัดเจนคือประเทศสิงคโปร์ที่ได้เข้าสู่สังคมเทคโนโลยีอัตโนมัติเพื่อบรรเทาปัญหาโครงสร้างประชากร และสามารถเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตจนทำให้แสวงหาประโยชน์จากการเปลี่ยนแปลงของโลกในครั้งนี้ได้ แต่ในขณะเดียวกันจะมีบางประเทศที่ไม่เก่งพอ ปรับตัวไม่ได้ และสูญเสียความสามารถในการแข่งขันไปในที่สุด

ในกรณีของไทย ผมคิดว่าเราอยู่ในกลุ่มที่แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงด้านการผลิตโลกน่าจะเป็นอุปสรรคสำหรับการเติบโต ดังนั้น คำถามที่สำคัญ คือ เศรษฐกิจไทยพร้อมหรือยังที่จะรับมือกับแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงใหญ่ของโลก และหากไม่พร้อม ประเทศไทยควรมีการปรับตัวอย่างไรเพื่อรับมือกับสิ่งนี้ ในบทความครั้งต่อไป ผมจะได้ลองมาสำรวจเศรษฐกิจไทยว่าในปัจจุบันสถานะทางเศรษฐกิจและสังคมของเราเป็นอย่างไร และควรมีนโยบายในการปรับตัวเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงของโลกอย่างไรครับ