จำนำข้าว

โครงการรับจำนำข้าวได้กลายเป็นนโยบายที่มีปัญหามากที่สุดของรัฐบาลในขณะนี้ หากปล่อยไว้ไม่รีบแก้ไขอาจกระทบความนิยมและเสถียรภาพของรัฐบาลอย่างหลีกเลี่ยงไม่พ้น เพราะมีทั้งข่าวลือข่าวจริงเรื่องทุจริต มีการโยกย้ายข้าราชการที่เข้ามาตรวจสอบ มีข้อกังขาเกี่ยวกับขอบเขตความเสียหายและภาระที่จะเกิดกับฐานะการคลังของประเทศ ตลอดจนมีความห่วงใยว่าจะเกิดการสูญเสียตลาดส่งออกและความสามารถในการแข่งขัน

นโยบายนี้บังเอิญมีเดิมพันทางการเมืองสูง เพราะเป็นส่วนหนึ่งของการท้าทายความสามารถด้านเศรษฐกิจระหว่าง 2 ขั้วการเมืองหลัก คือเพื่อไทยกับประชาธิปัตย์ มาตั้งแต่ก่อนการเลือกตั้ง

ผลการเลือกตั้งอาจทำให้มีการสรุปว่า นโยบายรับจำนำข้าวของเพื่อไทยโดนใจชาวนามากกว่านโยบายประกันราคาของประชาธิปัตย์ แต่ถึงกระนั้นก็ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าเป็นนโยบายที่ดีกว่าหรือเหมาะสมกว่า

การชี้ขาดว่านโยบายนี้ถูกต้องหรือไม่ กลายเป็นเรื่องที่มีการเมืองเข้ามาเกี่ยวข้อง แทนที่จะเป็นการวิเคราะห์ทางวิชาการหรือทางเศรษฐกิจแต่เพียงอย่างเดียว

มีคนถามความเห็นของผมในเรื่องนี้ ซึ่งผมก็ได้อธิบายไปว่า เป็นนโยบายที่เกิดขึ้นมาเพื่อผลทางการเมืองระยะสั้น คือเพื่อให้ชนะเลือกตั้ง ผลดีผลเสียที่แท้จริงยังเป็นเรื่องที่วัดให้เป็นรูปธรรมได้ยากในขณะนี้ เพราะผลกระทบต่อจีดีพีและต่อฐานะการคลังไม่ได้รุนแรงในทันที และถึงแม้จะมีเสียงคัดค้านมาก แต่ก็จะมีกลุ่มที่ได้ประโยชน์ออกมาสนับสนุน

สำหรับผลที่จะเกิดในระยะยาว ผมเชื่อว่าหลายคนในรัฐบาลก็ทราบ เพียงแต่อาจจะเห็นเป็นเรื่องไกลตัว จึงให้ความสำคัญกับการรักษาสัญญาเลือกตั้งและการรักษาอำนาจรัฐเอาไว้มากกว่า

ผมอยากให้ข้อสังเกต และชี้ให้เห็นปัญหาระยะยาว เพื่อให้รัฐบาลนำไปพิจารณาหาทางแก้ไข ดังนี้

หนึ่ง มีคนวิจารณ์ว่า ไม่ควรเรียกนโยบายนี้ว่า “รับจำนำ” เพราะการจำนำจะต้องทำต่ำกว่าราคาตลาด จุดประสงค์ก็เพื่อให้ชาวนามีทางเลือกระหว่างการขายข้าวในทันที กับการจำนำไว้ก่อน รอให้ราคาตลาดสูงขึ้นจนน่าพอใจจึงไถ่จำนำเอาออกไปขาย

ลองนึกภาพว่าหากโรงรับจำนำประกาศรับจำนำทองคำในราคาบาทละห้าหมื่นบาท แม้รูปแบบจะเป็นการจำนำ แต่ในทางปฏิบัติจะไม่ใช่ เพราะผู้เอาจำนำย่อมไม่มีเจตนาจะมาไถ่คืน ยกเว้นกรณีเกิดเหตุการณ์ประหลาดเหนือความคาดหมายที่ทำให้ราคาตลาดสูงกว่าราคาจำนำ

การรับจำนำข้าวในราคาสูงกว่าราคาตลาดมาก ทำให้รัฐบาลกลายเป็นผู้ซื้อตัวจริงแต่เพียงผู้เดียว ซึ่งเป็นการทำลายระบบตลาดค้าข้าวในประเทศ ผู้ค้าโดยสุจริตย่อมอยู่ไม่ได้ เหลือแต่กลุ่มอิทธิพลและกลุ่มอิงการเมืองที่วิ่งเต้นจนได้โควตา และกินหัวคิวจากชาวนาอีกต่อหนึ่ง

สอง การรับจำนำควบคุมยากกว่าการประกันราคา เพราะการประกันราคาขึ้นอยู่กับพื้นที่เพาะปลูกซึ่งมีจำกัด ส่วนการรับจำนำไม่ได้รับจากชาวนาเท่านั้น จึงอาจเกิดการสวมสิทธิได้โดยง่าย

นอกจากนี้ ยังอาจมีปัญหาเรื่องข้าวปลอม ข้าวไม่ได้คุณภาพ รวมทั้งปัญหาในการจัดเก็บรักษา เช่นข้าวหาย สต๊อกลม ตลอดจนความเสียหายที่เกิดจากความชื้น แมลง หรือค้างนานจนเสื่อมคุณภาพ เป็นต้น

ขั้นตอนของการรับจำนำก็ยุ่งเหยิงกว่าการประกันราคามาก จนทำให้เกิดช่องโหว่ และง่ายต่อการทุจริต ซึ่งแม้แต่ตัวนายกรัฐมนตรีเองก็ยังออกมายอมรับว่า กฎระเบียบมีช่องว่างจนเป็นที่มาของเรื่องอื้อฉาวต่างๆ

สาม โดยหลักการ ทั้งการประกันราคาและการรับจำนำทำให้เกิดความสูญเสียสุทธิทางเศรษฐกิจ แต่การรับจำนำมีแนวโน้มที่จะสูญเสียมากกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีนี้ ซึ่งไทยไม่ได้เป็นผู้ผลิตข้าวรายใหญ่แต่เพียงรายเดียว และภาวะอุปทานในตลาดโลกสูงกว่าอุปสงค์

การพยายามบิดเบือนราคาข้าวให้สูงกว่าราคาตลาดโลกมาก จึงทำให้เกิดความสูญเสียไม่เฉพาะกับเศรษฐกิจภายในประเทศเท่านั้น แต่ยังทำให้เราสูญเสียตลาดและความสามารถในการแข่งขัน โดยผู้ได้ประโยชน์ไปเนื้อๆ คือประเทศคู่แข่งอื่นๆ ซึ่งสามารถส่งออกข้าวโดยสะดวกยิ่งขึ้น

สี่ การเปลี่ยนจากระบบประกันราคามาเป็นระบบรับจำนำเป็นการถอยหลังเข้าคลองและเป็นการสวนกระแสโลก ตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดเกี่ยวกับเรื่องนี้คือประชาคมยุโรป ซึ่งเมื่อหลายสิบปีก่อนใช้ระบบแทรกแซงราคาเป็นหลัก แต่เมื่อภาระที่เกิดกับฐานะการคลังทวีความรุนแรงขึ้น ก็เกิดการปฏิรูปตามมาหลายรอบ แต่ละรอบมีการลดสัดส่วนของการแทรกแซงราคาลงมาเป็นลำดับ และหันมาเพิ่มสัดส่วนของการประกันราคาหรือประกันรายได้แทน

แนวโน้มล่าสุดคือระบบประกันรายได้ต่อเฮคตาร์ของพื้นที่เพาะปลูก ไม่ว่าเกษตรกรจะเลือกปลูกหรือไม่ปลูกอะไร ก็จะได้รับการชดเชยในอัตราเดียว โดยมีข้อแม้ว่าจะต้องรักษาที่ดินให้อยู่ในสภาพพร้อมเพาะปลูก ตลอดจนต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมและอื่นๆ

ห้า ธนาคารพัฒนาเอเชีย หรือเอดีบี ได้ออกมาแนะนำให้รัฐบาลไทยยกเลิกระบบรับจำนำ และหันกลับไปใช้ระบบประกันราคา รวมทั้งวิจารณ์ความพยายามของกระทรวงพาณิชย์ไทยในการพยายามชักชวนประเทศผู้ผลิตอื่นๆ ให้ฮั้วกันทำราคาข้าวให้สูงๆ คล้ายกับที่โอเปกทำกับตลาดน้ำมัน ว่าเป็นเรื่องที่ไม่มีทางทำสำเร็จ

ผมเองก็เคยทำงานที่เอดีบี ทำให้ทราบดีว่า สถาบันระหว่างประเทศเหล่านี้ โดยปกติจะระมัดระวังเรื่องความสัมพันธ์มาก เขาจะหลีกเลี่ยงการแพร่ข่าวที่กระทบกระเทือนภาพลักษณ์ของรัฐบาลประเทศสมาชิก หนักนิดเบาหน่อยก็จะใช้วิธีคุยกันแบบเงียบๆ ก่อน หากไม่ใช่เรื่องที่ขัดกับหลักการอย่างโจ่งแจ้งจริงๆ คงไม่ออกมาแนะนำอย่างเปิดเผยแบบนี้

ก่อนจบอยากแนะนำรัฐบาลเพื่อไทยให้ยอมรับความเป็นจริง คิดผิดแล้วก็คิดใหม่ได้ หากไม่อยากเสียหน้าให้ประชาธิปัตย์ พอยกเลิกระบบรับจำนำ ก็กระโดดข้ามระบบประกันราคาไปสู่ระบบประกันรายได้ต่อไร่เลยก็ได้ โดยใช้อัตราเดียวเท่ากันหมดทุกประเภทพื้นที่เพาะปลูก