ตัดวงจร

โดย...ศุภมิตร ปิติพัฒน์

รัฐและสังคมที่ต้องเผชิญกับการก่อการร้าย มักเริ่มต้นใช้ยุทธศาสตร์ต่อต้านการก่อการร้ายด้วยการวางจุดเน้นหนักไปที่การปราบปรามผสานไปกับการป้องปรามด้วยกำลัง แทนการอ่อนข้อหรือยอมเจรจาตกลงตามเป้าหมายทางการเมืองของฝ่ายก่อการร้าย เพราะตรรกะของอำนาจรัฐย่อมไม่ยอมให้มีการใช้กำลังความรุนแรงมากดดันเพื่อเปลี่ยนแปลงสถานภาพเดิมที่เป็นอยู่ และไม่ปล่อยให้ขบวนการใช้กำลังนอกกฎหมายลอยนวลโดยไม่ถูกปราบปรามลงโทษ

ในแง่ของขีดความสามารถ ฝ่ายก่อการร้ายย่อมไม่มีทางเทียบกับรัฐได้ แต่ด้วยเหตุที่ฝ่ายก่อการร้ายมีต้นทุนความเสียหายหรือความสูญเสียที่ต่ำกว่า ปลอดจากกฎเกณฑ์และเงื่อนไขกฎหมายที่เป็นข้อจำกัดต่อการใช้กำลังความรุนแรงน้อยกว่า และด้วยความมุ่งมั่นต่อผลที่ต้องการบรรลุ และมีฐานของภูมิสังคมในพื้นที่ที่เหนือกว่า ทำให้การป้องปรามของรัฐมักไม่เป็นผล และการปราบปรามที่ตามมาทำได้จำกัด แต่ผลที่ขยายออกไปคือความล้มเหลวของกลไกอำนาจรัฐในการปกครองพื้นที่

เพื่อกดดันให้รัฐคลายการยึดถือที่จะรักษาสถานภาพเดิมไว้ ยุทธศาสตร์หนึ่งของฝ่ายก่อการร้าย คือ การหาทางยกระดับความรุนแรงให้สูงขึ้น ทั้งในมิติของเครื่องมือและยุทธวิธีที่ใช้ ขนาดของความเสียหายและความสูญเสีย ขอบเขตของพื้นที่และกลุ่มคนที่เข้าร่วมและสนับสนุน และเขตวงของผู้ได้รับผลกระทบ แน่นอนว่าแนวทางนี้เสี่ยงต่อการถูกรัฐตอบโต้อย่างรุนแรง

แต่ถ้าวงจรความรุนแรงที่ยกระดับสูงขึ้น ทั้งจากฝ่ายก่อการร้ายและการตอบโต้ของรัฐ โดยไม่เห็นว่าจะเอาชนะกันหรือยุติลงได้เมื่อใด ดำเนินมาจนถึงจุดที่ทำให้สังคมเห็นถึงความไร้เหตุผลของความรุนแรง รวมทั้งความไร้ประโยชน์ในการคงความขัดแย้งไว้เพื่อรักษาสถานภาพเดิม การทบทวนยุทธศาสตร์ต่อต้านการก่อการร้ายของรัฐ ทั้งในแง่วิธีการและเป้าหมายก็มีโอกาสเกิดขึ้นได้

ในจุดนี้เองที่ข้อริเริ่มใหม่ๆ ในการหาทางออกจากความรุนแรงและความขัดแย้งทั้งในแง่ของเป้าหมาย แนวทางและกลไกดำเนินการ มีโอกาสจะได้รับการพิจารณาเป็นทางเลือกอย่างจริงจังอีกครั้งหนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งทางเลือกที่เป็นการเจรจา

แต่ความยากลำบากในจุดนี้อยู่ตรงที่ว่า ในสถานการณ์ความขัดแย้ง ทางเลือกและผลลัพธ์ไม่สามารถกำหนดอย่างที่ต้องการได้จากฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดโดยลำพัง ทว่าความรุนแรงที่ดำเนินมาก็ยากที่จะทำให้แต่ละฝ่ายเกิดการยอมรับกันได้ มิพักต้องพูดถึงความไว้วางใจที่จะเข้าสู่การเจรจา ความเป็นไปได้ที่จะตกลงกันในเงื่อนไขที่แต่ละฝ่ายจะยอมรับได้ และความมั่นใจว่าจะมีการปฏิบัติตามข้อตกลงที่จะเกิดขึ้น โดยไม่มีการฉวยโอกาสจากสถานการณ์เพื่อสร้างความเป็นต่อ

ในการแก้ข้อจำกัดข้างต้น ฝ่ายที่สามซึ่งเป็นที่ยอมรับจากทั้งสองฝ่ายอาจถูกดึงเข้ามาเป็นคนกลางเพื่อสร้างเงื่อนไขที่เอื้อต่อการเจรจา แต่ถ้าความขัดแย้งนั้นยังคงได้รับการเฟรมเรื่องให้เข้าใจว่าเกี่ยวพันกับอำนาจอธิปไตย การรับคนกลางจากภาย นอกเข้ามาเป็นตัวเชื่อมก็ทำได้ยากยิ่งขึ้น และฝ่ายความมั่นคงของรัฐเองก็ย่อมไม่ต้องการจะมีภาพให้เห็นว่า กำลังอ่อนข้อต่อฝ่ายก่อการร้ายด้วยการยอมเจรจาที่อาจส่งผลกระทบต่อการสูญเสียผลประโยชน์สำคัญของชาติ เช่น เรื่องบูรณภาพของดินแดน แทนการเจรจากับฝ่ายก่อการร้าย ซึ่งในหลายกรณีอาจไม่รู้ชัดเจนนักว่ามีการรวมตัวกันอยู่อย่างไร และใครคือตัวแทนที่สามารถควบคุมสถานการณ์การใช้และยุติการใช้กำลังได้จริง รัฐอาจเลือกเป็นฝ่ายริเริ่มที่จะเปลี่ยนแปลงสถานภาพเดิมกับคนในพื้นที่เอง วิธีหนึ่งได้แก่การสร้างกระบวนการปรึกษาหารือที่เปิดต่อการมีส่วนร่วมของคนในพื้นที่อย่างทั่วถึง ด้วยกลไกดำเนินการที่เป็นที่ยอมรับของทุกฝ่าย และการแสดงออกอย่างจริงจังว่ารัฐพร้อมจะเคารพและนำข้อเสนอที่เกิดขึ้นจากกระบวนการดังกล่าวไปปฏิบัติ

ในระหว่างเกิดกระบวนการดังกล่าว การคงกองกำลังเพื่อป้องปรามในพื้นที่ยังคงมีอยู่ต่อไป เช่นเดียวกับความรุนแรงจากการก่อการร้ายที่มีทางเกิดขึ้นได้ แต่รัฐสามารถทำให้เห็นได้ว่าการคงกองกำลังเพื่อการป้องปรามนั้นมิใช่เป็นไปเพื่อการปราบปรามเหมือนเคยเป็นมา แต่เป็นส่วนสนับสนุนเพื่อสร้างความปลอดภัยเพียงพอที่จะช่วยให้คนในพื้นที่สามารถดำเนินและมีส่วนร่วมในกระบวนการหารือได้อย่างเป็นอิสระจากความหวาดหวั่น เพื่อหาทางเลือกที่เหมาะสมที่สุดสำหรับคนส่วนใหญ่ในพื้นที่ และคนส่วนน้อยได้รับหลักประกันพื้นฐานในการอยู่ร่วมกันโดยสันติ

ยุทธศาสตร์แบบนี้ Dean Pruitt นักวิชาการอาวุโสด้านการแก้ไขความขัดแย้ง แนะว่าคือการมุ่งสร้าง Maximally Viable Coalition ที่รวมคนกลุ่มต่างๆ เข้ามาสนับสนุนกระบวนการหารือและข้อเสนอที่เกิดขึ้นให้ได้อย่างกว้างขวางที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ถ้ามันกว้างขวางพอ และมีความน่าเชื่อถือพอว่ารัฐพร้อมจะเปลี่ยนสถานภาพเดิม กลุ่มก่อการร้ายก็จะจำกัดวงเหลือเพียงคนที่สุดโต่งจำนวนน้อยและถูกโดดเดี่ยวเท่านั้น