โครงการอวกาศในปี 2561

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ส่งท้ายปีเก่าและต้อนรับปีใหม่พุทธศักราช 2561 เหมือนเช่นปีที่ผ่านมา เราจะมาเตรียมความพร้อมสำหรับการติดตามโครงการอวกาศที่น่าสนใจซึ่งมีแผนจะเกิดขึ้นในปีใหม่นี้

เดือน มี.ค. 2561 องค์การวิจัยอวกาศ อินเดียหรืออิสโร (Indian Space Research Organisation : ISRO) จะส่งจันทรายาน-2 (Chandrayaan-2) ไปโคจรรอบดวงจันทร์ โดยยานลูกจะไปลงแตะพื้นผิวพร้อมกับปล่อยรถสำรวจขนาดเล็กลงไปแล่นบนดวงจันทร์ เดิมโครงการนี้อินเดียมีแผนจะร่วมมือกับรัสเซีย แต่อีกฝ่ายถอนตัวจากปัญหาทางเศรษฐกิจ อินเดียประสบความสำเร็จมาแล้วในการนำจันทรายาน-1 ไปโคจรรอบดวงจันทร์เมื่อปี 2551 แต่ภารกิจยุติลงเร็วกว่ากำหนดเนื่องจากสูญเสียการติดต่อเมื่อกลางปี 2552 ต่อมาเมื่อเดือน ส.ค. 2559 องค์การนาซ่าใช้เรดาร์ตรวจพบว่าจันทรายาน-1 ยังอยู่ในวงโคจรรอบดวงจันทร์

วันที่ 5 พ.ค. 2561 องค์การนาซ่าของสหรัฐอเมริกามีแผนจะส่งยานอินไซต์ (InSight ย่อมาจาก Interior Exploration using Seismic Investigations, Geodesy and Heat Transport) ขึ้นสู่อวกาศ เพื่อไปลงจอดบนพื้นผิวดาวอังคารในวันที่ 26 พ.ย. โดยบนยานติดตั้งมาตรวัดแผ่นดินไหวสำหรับศึกษาด้านธรณีฟิสิกส์ ซึ่งจะช่วยให้เราเข้าใจถึงสภาพภายในดาวอังคาร เดิมยานอินไซต์มีแผนออกเดินทางตั้งแต่เดือน มี.ค. 2559 แต่เกิดปัญหากับมาตรวัดแผ่นดินไหว ทำให้ไม่สามารถส่งยานได้ทันตามกำหนด และได้เลื่อนมาส่งในปีนี้ เนื่องจากโอกาสที่จะส่งยานอวกาศไปดาวอังคารโดยใช้พลังงานน้อยที่สุดและไปถึงดาวอังคารเร็วที่สุดเกิดขึ้นเฉลี่ยทุกๆ 26 เดือน

วันที่ 31 ก.ค. 2561 นาซ่ามีแผนส่งยานพาร์กเกอร์โซลาร์โพรบ (Parker Solar Probe) ไปสำรวจดวงอาทิตย์ในระยะใกล้ ยานตั้งชื่อตาม ยูจีน พาร์กเกอร์ นักฟิสิกส์ดาราศาสตร์ชาวอเมริกันผู้มีผลงานเด่นด้านการศึกษาดวงอาทิตย์ เขาเสนองานวิจัยที่แสดงว่าการหมุนของดวงอาทิตย์ก่อให้เกิดโครงสร้างรูปเกลียวของสนามแม่เหล็กแผ่ออกไปรอบๆ และเสนอทฤษฎีเพื่ออธิบายสาเหตุที่บรรยากาศชั้นคอโรนาของดวงอาทิตย์มีอุณหภูมิสูงมากว่าเป็นเพราะบนดวงอาทิตย์เกิดจากการ ลุกจ้าขนาดจิ๋วอยู่ทั่วทั้งดวง

ยานพาร์กเกอร์โซลาร์โพรบจะโคจรรอบดวงอาทิตย์โดยผ่านใกล้ดาวศุกร์ 7 ครั้ง ตลอดระยะเวลา 7 ปี เพื่อใช้แรงโน้มถ่วงและการเคลื่อนที่ของดาวศุกร์ช่วยให้ยานเข้าใกล้ภายในระยะ 6 ล้านกิโลเมตร หรือเพียง 9 เท่าของรัศมีดวงอาทิตย์ บริเวณนั้นคาดว่าอุณหภูมิอาจสูงถึง 1,400 องศาเซลเซียส โดยยานได้รับการปกป้องจากโล่กันความร้อน พาร์กเกอร์โซลาร์โพรบจะหาสาเหตุที่ทำให้คอโรนาร้อนขึ้น

ศึกษาโครงสร้างและพลวัตของพลาสมากับสนามแม่เหล็กบนดวงอาทิตย์ และกลไกที่เร่งการเคลื่อนที่ของอนุภาคจากดวงอาทิตย์

เดือน ส.ค. 2561 ยานโอไซริส-เรกซ์ (OSIRIS-REx) ของนาซ่าซึ่งออกจากโลกเมื่อปี 2559 มีกำหนดจะเดินทางไปถึงและเข้าสู่วงโคจรรอบดาวเคราะห์น้อยเบนนู โดยมีเป้าหมายเข้าไปเก็บตัวอย่างดินบนดาวเคราะห์น้อยในเดือน ก.ค. 2563 แล้วออกเดินทางอีกครั้งในเดือน มี.ค. 2564 เพื่อกลับถึงโลกในเดือน ก.ย. 2566

เดือน ต.ค. 2561 องค์การอวกาศยุโรป หรืออีซา และองค์การอวกาศญี่ปุ่นหรือแจ็กซา ร่วมมือกันสำรวจดาวพุธในภารกิจเบพิโคลอมโบ (BepiColombo) โดยส่งยานอวกาศสองลำเดินทางไปด้วยกัน หากปล่อยยานได้ตามกำหนด ยานมีกำหนดจะโคจรรอบดวงอาทิตย์โดยผ่านใกล้โลกในเดือน เม.ย. 2563 ผ่านใกล้ดาวศุกร์ในเดือนต.ค. 2563 และเดือน ส.ค. 2564 จากนั้นผ่านใกล้ดาวพุธ 6 ครั้งในช่วงเดือน ต.ค. 2564-ม.ค. 2568 ก่อนจะเข้าสู่วงโคจรรอบดาวพุธในเดือน ธ.ค. 2568

ปลายปี 2561 องค์การอวกาศจีนมีแผนส่งยานฉางเอ๋อ 4 (Chang'e 4) ไปลงจอดบนด้านไกลของดวงจันทร์ (ด้านที่มองไม่เห็นจากโลก) การสื่อสารโดยตรงกับโลกทำไม่ได้ที่ด้านไกล กลางปีจึงจะมีการส่งดาวเทียมสำหรับถ่ายทอดสัญญาณไปโคจรรอบดวงจันทร์ก่อน นอกจากฉางเอ๋อ 4 จีนยังมีแผนส่งยานฉางเอ๋อ 5 ซึ่งเดิมมีกำหนดไปลงจอดบนดวงจันทร์ในปลายปี 2560 แต่ภารกิจล่าช้าจากเดิมเพราะเกิดปัญหากับจรวดลองมาร์ช 5 อันเป็นสาเหตุให้การปล่อยจรวดล้มเหลวในเดือน ก.ค.ที่ผ่านมา ทำให้คาดว่าฉางเอ๋อ 5 อาจขึ้นบินในปี 2562 โดยภารกิจนี้มีเป้าหมายเก็บตัวอย่างดินและหินบนดวงจันทร์กลับมาศึกษาบนโลก

ปลายปี 2561 ถึงต้นปี 2562 เราจะได้ยินข่าวคราวการสำรวจใหม่ๆ จากยานนิวเฮอไรซอนส์ (New Horizons) ซึ่งออกจากโลกเมื่อปี 2549 และเป็นยานลำแรกและลำเดียวที่เฉียดใกล้ดาวพลูโต ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อเดือน ก.ค. 2558 ยานนิวเฮอไรซอนส์มีกำหนดจะเฉียดใกล้ดาวเคราะห์น้อย 2014 เอ็มยู 69 (2014 MU69) ในวันที่ 1 ม.ค. 2562 ด้วยระยะห่างประมาณ 3,500 กิโลเมตร ที่น่าสนใจคือข้อมูลล่าสุดจากการสังเกตปรากฏการณ์ที่ดาวเคราะห์น้อยบังดาว พบว่าดาวเคราะห์น้อยดวงนี้ซึ่งมีขนาดราว 30 กิโลเมตร มีรูปร่างไม่เป็นทรงกลม อาจประกอบด้วยวัตถุสองชิ้นอยู่ชิดกันหรือโคจรรอบกันโดยอยู่ใกล้กันมาก และอาจมีดาวบริวารขนาดเล็กอย่างน้อยหนึ่งดวง

ยานอวกาศลำอื่นๆ อีกหลายลำยังปฏิบัติภารกิจอยู่ในระบบสุริยะ เช่น ยานอะกะสึกิ (Akatsuki) ของญี่ปุ่นอยู่ในวงโคจรรอบดาวศุกร์ ยานลูนาร์รีคอนเนสเซนซ์ออร์บิเตอร์ (Lunar Reconnaissance Orbiter) ของนาซ่าอยู่ใน วงโคจรรอบดวงจันทร์ ยานฉางเอ๋อ 3 ของจีน คาดว่ายังคงทำงานอยู่บนพื้นผิวดวงจันทร์

ดาวอังคารมียานอวกาศหลายลำทำงาน อยู่บนพื้นผิวและในวงโคจร บนพื้นผิวมียาน คิวรีออสซิตี (Curiosity) และออปพอร์ทูนิตี (Opportunity) ขององค์การนาซ่า ในวงโคจรมียาน 2001 มาร์สโอดิสซีย์ (2001

Mars Odyssey) มาร์สรีคอนเนสเซนซ์ออร์บิเตอร์ (Mars Reconnaissance Orbiter) และเมเวน (MAVEN) นอกจากนี้ยังมียานมาร์สเอกซ์เพรส (Mars Express) ของอีซา และยาน ทีจีโอ (Trace Gas Orbiter : TGO) ในภารกิจเอกโซมาร์ส (ExoMars) ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่างอีซากับองค์การอวกาศของรัสเซียหรือ รอสคอสมอส

ไกลออกไปจากดาวอังคาร ยานดอว์น (Dawn) ยังสำรวจดาวเคราะห์แคระซีรีสซึ่งอยู่ระหว่างวงโคจรของดาวอังคารกับดาวพฤหัสบดี ปิดท้ายด้วยยานจูโน (Juno) ซึ่งอยู่รอบดาวพฤหัสบดีก็ยังคงปฏิบัติภารกิจในการศึกษาบรรยากาศ สนามแม่เหล็ก และสภาพแวดล้อมรอบดาวเคราะห์ยักษ์ของระบบสุริยะ

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (31 ธ.ค.-7 ม.ค.)

ดาวพุธ ดาวอังคาร และดาวพฤหัสบดี ปรากฏบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืดทางทิศตะวันออก ดาวอังคารและดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวคันชั่ง สังเกตได้ว่าดาวพฤหัสบดีสว่างกว่าดาวอังคารหลายเท่า ช่วงแรกดาวอังคารอยู่สูงกว่าดาวพฤหัสบดี เล็กน้อย เช้ามืดวันที่ 7 ม.ค. ดาวเคราะห์ทั้งสองจะเข้าใกล้กันมากที่สุดด้วยระยะห่าง 0.2 องศา

ดาวพุธอยู่ใกล้ขอบฟ้าโดยมีตำแหน่งอยู่ทางซ้ายมือของกลุ่มดาวแมงป่อง วันที่ 2 ม.ค. 2561 ดาวพุธจะทำมุมห่างดวงอาทิตย์ที่สุด ช่วงนี้จึงเป็นช่วงที่ดีสำหรับการสังเกตดาวพุธหากท้องฟ้าอำนวย

วันที่ 2 ม.ค. 2561 ดวงจันทร์เต็มดวงในเวลา 09.24 น. หลังจากผ่านตำแหน่งใกล้โลกที่สุดเพียง 4-5 ชั่วโมง ทำให้ดวงจันทร์เพ็ญในวันนี้มีขนาดปรากฏใหญ่ที่สุดในรอบปี หรือที่รู้จักกันในชื่อ ซูเปอร์มูน (Supermoon) ซึ่งใหญ่กว่าขณะอยู่ไกลโลกที่สุดประมาณร้อยละ 14 แท้จริงปรากฏการณ์นี้ไม่ได้ทำให้ดวงจันทร์มีขนาดใหญ่เป็นพิเศษมากนัก เรารู้สึกว่าดวงจันทร์มีขนาดใหญ่ได้ทุกวันเมื่อเห็นดวงจันทร์อยู่ใกล้ขอบฟ้า หลังจันทร์เพ็ญจะเข้าสู่ข้างแรม เวลาประมาณ 4 ทุ่ม ของวันที่ 5 ม.ค. หลังจากดวงจันทร์ขึ้นแล้ว ดวงจันทร์จะอยู่ใกล้ดาวหัวใจสิงห์ที่ระยะ 5 องศา แต่อาจเห็นดาวได้ยากเนื่องจากแสงจันทร์สว่าง