ปูนสีทอง

โดย...ถาวร หลีกภัย

เรื่องสีของปูนซีเมนต์ แม้ว่าจะไม่เกี่ยวกับคุณภาพของปูนก็ไม่ใช่เรื่องเล็ก จากประสบการณ์ของผม เรื่องสีของปูนซีเมนต์เป็นเรื่องใหญ่ในแง่จิตวิทยาของผู้ใช้ปูน

เมื่อวันที่ 18 มิ.ย. 2528 ได้มีการประชุมหัวหน้าฝ่ายของบริษัท ชลประทานซีเมนต์ เรื่องสีของปูนซีเมนต์ ที่ผลิตออกมาจากโรงงานตาคลี จะมีสีออกเหลืองที่ตามรายงานของฝ่ายขายการตลาด ของบริษัทได้สรุปออกมาว่าดังนี้

1.สำหรับอุตสาหกรรม เรื่องสีมีปัญหาไม่มาก เพราะผู้ใช้เข้าใจ

2.สำหรับผู้รับเหมา เรื่องสีมีปัญหาเพราะวิศวกรผู้คุมรับเหมาไม่เข้าใจ ทำให้เกิดความยุ่งยาก

3.สำหรับอิฐบล็อก เรื่องสีมีปัญหาเพราะลูกค้าปฏิเสธ ไม่ยอมใช้ปูนที่มีสีออกเหลืองเด็ดขาด ด้วยผู้ซื้อจะไม่ยอมซื้อเพราะเชื่อว่าสัดส่วนของปูนซีเมนต์มีอยู่น้อย

ฝ่ายการตลาดจึงบอกว่า ถ้าหากยังไม่ปรับปรุงเรื่องสีของปูนในปี 2530 สถานการณ์ทางการตลาดจะเข้าสู่ขั้นวิกฤต

บังเอิญในเวลานั้นผมอยู่ในฐานะผู้ที่ต้องรับผิดชอบเรื่องดิน (Clay) ที่โรงงานตาคลี และเป็นผู้ที่ได้เปลี่ยนแหล่งวัตถุดิบดิน (Clay) ที่มีการเกิดแบบ Channel clay เป็น Basin clay ซึ่งผลต่อมาก็คือ ทำให้ผู้จัดการฝ่ายขายคือ คุณบุญเติม ไวฑูรเกียรติ ถึงกับเสนอขอยกเลิกการใช้แหล่งดิน (Clay) ไปเลย

จำได้ว่า ผมโกรธมากในตอนนั้น ถึงขนาดที่ตอบโต้กับฝ่ายขายไปอย่างรุนแรงว่า "ฝ่ายขาย ไม่มีความรู้เรื่องวัตถุดิบปูนซีเมนต์ อย่าก้าวก่าย" และการที่ผมมีความเห็นต่างจากฝ่ายขายในเรื่องนี้ ทำให้พนักงานฝ่ายขายหลายคนมองผมในภาพลบ พร้อมกับที่เหน็บแนมผมหลายครั้งว่า ผมสามารถทำปูนสีทองได้

เรื่องนี้กว่าจะรู้และเข้าใจกัน ก็ใช้เวลาหลายปี

ความจริงแล้ว สาเหตุของปูนที่มีลักษณะออกสีเหลือง ซึ่งฝ่ายขายมักเรียกอย่างเหน็บแนมว่า ปูนสีทองนั้น เป็นเพราะมาจากอากาศหม้อเผา ไม่ใช่ผลจากวัตถุดิบดิน (Clay) ที่ผมเปลี่ยน แต่อย่างไรก็ตามถ้าเติมแร่โดโลไมต์ลงไป ก็มีผลทำให้ปูนออกมาเป็นสีเทา แก้ปัญหาไปได้ในขณะที่กระบวนการผลิตยังไม่เปลี่ยน

ดังนั้น ต่อมาแม้เมื่อบริษัท สุมิโตโม ซีเมนต์ ได้เข้ามาปรับปรุงกระบวนการผลิตของโรงงานตาคลีแล้ว แต่ยังไม่ได้แก้ไขในระบบการเผาปูน จึงยังต้องซื้อแร่โดโลไมต์มาเพื่อใช้แก้ปัญหาอยู่ และร้อนถึงผมที่มีหน้าที่ที่จะต้องพานักธรณีวิทยาชาวญี่ปุ่นตระเวนไปสำรวจหาแหล่งแร่โดโลไมต์ใน จ.กาญจนบุรี เพื่อนำมาใช้ที่โรงงานตาคลีนี้

การแก้ปัญหาเรื่อง "ปูนสีทอง" นี้ใช้เวลาอยู่หลายปี และเสียเงินไปนับสิบล้านบาท

เพื่อให้ความเข้าใจในเรื่องนี้ชัดเจนขึ้น จะขออธิบายกรรมวิธีการผลิตปูนซีเมนต์โดยสังเขปดังนี้

เริ่มจากการเตรียมวัตถุดิบ มีหินปูนที่มีสารประกอบ CaCO3 จะได้ CaO ในหม้อเผาแทนด้วย C หินดินดานหรือดิน (Clay) มี SiO2 AI2O3 และ Fe2O3 แทนด้วย S A F และแร่เหล็กหรือศิลาแลง มี Fe2O3 แทนด้วย F โดยมีสัดส่วนการใช้วัตถุดิบประมาณ 80% 15% และ 5% ตามลำดับ

วัตถุดิบแต่ละตัวจะถูกย่อยและบดจนละเอียดก่อนจะถูกลำเลียงไปผสมกันในยุ้งผสม ตามสัดส่วนจนได้ดินผสม (Raw Meal) ดินผสมจะถูกลำเลียงผ่านหออบความร้อน ก่อนจะเข้าสู่หม้อเผา (Kiln)

ดินผสมจะกลิ้งไปตามความลาดของหม้อเผา และดินผสมจะมารวมตัวเกิดเป็นปูนเม็ด หรือ Clinker บริเวณเปลวเพลิงที่อุณหภูมิประมาณ 1400OC โดยออกไซด์ของธาตุ Ca, Fe, AI และอื่นๆ ในดินผสมจะทำปฏิกิริยากันจนเกิดเป็นสารประกอบใหม่

3CaO.SiO2 ไตรแคลเซียมซิลิเกต แทนด้วย C3S

2CaO.SiO2 ไดแคลเซียมซิลิเกต แทนด้วย C2S

3CaO.AI2O3 ไตรแคลเซียมอลูมิเนต แทนด้วย C3A

4CaO.AI2O3.Fe2O3 เทตระแคลเซียมอลูมิโนเฟอร์ไรด์ แทนด้วย C4AF

ปูนเม็ดจากหม้อเผาจะไหลลงห้องเย็น (Clinker Cooler) ซึ่งอัตราการเย็นตัวของปูนเม็ดก็มีผลต่อสี และขนาดผลึกแร่ธาตุในปูนเม็ด

จากนี้ปูนเม็ดจะถูกลำเลียงไปหม้อบดซีเมนต์ โดยการผสมยิปซัมลงไปประมาณ 3-5% หม้อบดซีเมนต์จะบดจนละเอียดเป็นปูนซีเมนต์

คุณภาพของปูนซีเมนต์ขึ้นกับสารประกอบในปูนเม็ด เช่น ถ้าต้องการให้ปูนซีเมนต์มีกำลังในระยะแรกสูง ปูนเม็ดก็ต้องมี C3S และ C3A สูง

แต่สีของปูนซีเมนต์ไม่เกี่ยวข้องกับคุณภาพของปูนซีเมนต์ แต่ขึ้นกับอากาศในหม้อเผา ถ้าเป็น Reducing Condition จะให้ปูนเม็ดสีออกเหลือง และถ้าอากาศเป็น Oxidizing Condition ก็จะให้ปูนเม็ดสีเทา

ดังนั้น เมื่อโรงงานตาคลี ได้ปรับให้อากาศในหม้อเผาเป็น Oxidizing Condition ก็จะได้ปูนเม็ดเป็นสีเทา โดยไม่จำเป็นต้องเติมแร่โดโลไมต์ในวัตถุดิบอีกต่อไป