ปมซ้อน (Double Bind)

โดย...ดร.ต้อง เดอะ ฟิลเตอร์ ภาพ รอยเตอร์ส

นานมาแล้ว ผมเคยได้คุยกับผู้ชายท่านหนึ่งในห้องบำบัด เขาบอกผมว่าแฟนเขาเลิกกับเขาไปไม่นาน สักครู่เขาก็ร้องไห้ออกมา ผมนิ่งสักพักหนึ่งเพื่อให้เขาค่อยๆ ควบคุมสติและเล่าให้ฟังว่า อะไรเกิดขึ้น?​ สิ่งที่เขาตอบกลับมาคือ ผู้หญิงทนเขาไม่ไหว เนื่องจากเธอไม่ทราบว่าเขาต้องการอะไรกันแน่?​ เพราะดูผู้ชายเป็นคนสับสน ไม่ชัดเจนกับตัวเอง เธอกลัวว่าถ้าใช้ชีวิตอยู่ด้วยกัน เธอจะกลายเป็นคนเครียด ใจร้าย
ขี้บ่น ทั้งขึ้นเสียงใส่ผู้ชายหนักกว่าเดิม เธอบอกว่าเธอไม่เห็นผู้ชายของเธอพยายามอะไรเลย สื่อสารก็น้อย เป้าหมายชีวิตก็ไม่มี แถมวันๆ หนึ่งเอาแต่อยู่เฉยๆ จนตกงาน แล้วก็ยังปล่อยตัว ไม่ยอมลุกขึ้นมาสู้

ผู้ชายคนนี้เขารู้ตัวดีว่า เขากลัวการตัดสินใจ เป็นมาแต่เด็ก ต้องถูกคนอื่นกระตุ้นถึงจะยอมเริ่มลงมือทำ จนกลายเป็นคนที่รอคนมากระตุ้น กระตุ้นทีก็ค่อยลงมือทำ จนมีแฟนก็คอยให้แฟนกระตุ้น เพราะถ้าอยู่คนเดียวจะไม่กล้าทำอะไรใหม่ เพราะกลัวตัดสินใจผิด

ผู้ชายท่านนี้ มีคุณพ่อที่คอยติทุกอย่างที่เขาทำเอง จะชอบเมื่อทำตามที่พ่อสั่งเท่านั้น

นอกจากนั้น เขายังมีคุณแม่ที่คอยทำทุกอย่างให้ เพื่อให้ลูกอยู่แต่ในบ้าน แม่เป็นคนเหงา แต่ไม่อยากออกไปคบหาใครข้างนอก เลยหวังอยากให้ลูกชายอยู่บ้านสบายๆ เป็นเพื่อนเล่นกับแม่ อยู่ใกล้ๆ แม่ ไม่ต้องทำอะไร แม่ทำให้หมด แต่แม่มักยัดเยียดสิ่งที่ตัวเองคิดว่าดีให้กับลูก และถือว่าลูกต้องชอบโดยไม่ต้องถามก่อน

พี่ๆ ในบ้านก็มองว่าเขาเป็นลูกแหง่ และกลายเป็นคอยติ คอยว่า และล้อเลียนน้องเมื่อน้องดูงงๆ ทำอะไรไม่คล่อง ยิ่งพอเห็นร้องไห้ไปซบแม่ ยิ่งล้อ ยิ่งติ ว่าทำอะไรไม่เป็น

ผู้ชายคนนี้เกิดมาพร้อมกับความรู้สึกว่า ตัวเองต้องคอยความเห็นคนอื่นก่อน จึงจะตัดสินใจตาม เขาไม่เคยมีภาพของคนที่สามารถคิดหรือตัดสินใจอะไรเองได้ เพราะถ้าลองทำทีไร ทุกคนก็จะรุมว่า ว่าเขาทำไม่ถูก

ภาพนี้มันย้อนแย้งกับความปรารถนาของคนรอบข้างเขาในวันนี้ ที่อยากเห็นเขามั่นใจตัวเอง กล้าตัดสินใจทำอะไรดีๆ ให้ชีวิต แทนที่จะปล่อยเวลาผ่านไปเนิ่นนาน กว่าจะยอมลุกขึ้นมาจัดระเบียบความคิดและกล้าลงมือทำ

คุณพ่อ คุณแม่ พี่ๆ เขา และแฟน​ (ที่เพิ่งเลิก) ต่างพูดไปในทางเดียวกันว่า เอือมระอากับเขา เพราะกระตุ้นก็แล้ว บ่นก็แล้ว ขู่จะไม่ช่วย หรือขู่จะทิ้งไปก็แล้ว ก็ยังเป็นคนไม่กล้าทำอะไร ยอมทำได้พักเดียว ก็กลับมางงๆ และรอความเห็นคนรอบข้างอีกรอบหนึ่ง จนแฟนถอดใจขอเลิกจริงๆ

จนหลังๆ ผู้ชายคนนี้เริ่มระแวงคน ไม่อยากพบใคร หมกตัวอยู่แต่ในห้องมากขึ้นจนน่าเป็นห่วง วันที่เขามาหาผม ผมได้ช่วยให้เขาเห็นสาระสำคัญของชีวิตเขาอย่างหนึ่งก็คือ “การหยุดคอยคนอื่น”

เขาไม่เคยมีภาพของคนที่มีอิสระในการตัดสินใจอะไร เพราะคิดว่าถ้าทำลงไป จะมีคนประเมินเขาในแง่ลบทันที และเขาเกลียดภาพนั้น ภาพที่คนต่อว่าการตัดสินใจเขา ท้ายสุดก็เลยไม่ยอมตัดสินใจอะไรง่ายๆ แต่พอไม่ตัดสินใจ คนรอบข้างก็ว่าเขาอีกว่าไม่กล้าทำอะไร เหมือนเป็นปมซ้อน (Double Bind) ที่ทำให้สับสนกับชีวิต

เขาไม่รู้ด้วยซ้ำว่า งานที่เคยทำ (ก่อนตกงาน) เขารักมันจริงหรือไม่? หรือคนอื่นกดดันให้ทำ เขาไม่แน่ใจว่าแฟนที่คบอยู่ คบเพราะบังเอิญ หรือเขารักแฟนคนนี้จริงๆ คำถามหลายคำถามในหัว ทำให้ผมเห็นจริงๆ ว่า น้ำตาเขาไม่ใช่เป็นแค่น้ำตาที่เกิดจากการถูกแฟนทิ้ง จริงๆ มันลึกกว่านั้น มันคือน้ำตาของคนที่ “สับสน” กับทุกการตัดสินใจของชีวิต มันคืออาการของคนมีปมซ้อน คนที่เกิดมาในสภาพแวดล้อมที่ไม่มั่นใจในตัวคนรอบข้างว่า พวกเขาต้องการอะไรจากเรากันแน่?​ แต่เขารู้ว่าเขาเกิดมาเพื่อตอบสนองคนเหล่านี้ เพราะไม่มีใครอยากให้เขาริเริ่มอะไร เขาเกิดมาเพื่อคอย คอยให้คนอื่นตัดสินใจให้ แล้วเขาจึงสบายใจ

แต่คนรอบข้างที่ไม่ชอบการตัดสินใจของเขา กลับอยากให้เขากล้าทำอะไรเอง เขาเลยงง สับสน ไปไม่ถูก

จริงๆ วันนี้เขาดีขึ้นมากแล้ว กล้าตัดสินใจเอง กล้ามองว่าตัวเองต้องการอะไรจริงๆ โดยไม่เอาคนอื่นมาคิดจนเครียดหรือกดดัน แต่สิ่งนี้เกิดหลังจากเขาทำความเข้าใจกับตัวเองก่อนว่า เขาไม่ต้องคอยใครมาเห็นด้วย การตัดสินใจพลาดเป็นเรื่องปกติ สิ่งที่ทำให้ชีวิตคนสุขที่สุดคือ การค่อยๆ เรียนรู้จักตัวเองผ่านทุกการตัดสินใจ ผมให้กำลังใจเขาว่า ทุกคนมีพลาด มีตัดสินใจโง่ๆ แต่แล้วเราก็จะฉลาดขึ้นเอง

ปมซ้อนที่เกิดแต่เด็ก จนทำให้เรากลายเป็นคนกลัวการตัดสินใจ จึงเป็นสาเหตุจริงที่ต้องแก้ก่อน แก้โดยกล้าตัดสินใจพลาดซ้ำๆ จนเราชิน และชอบที่จะเรียนรู้ผ่านการตัดสินใจพลาดเหล่านี้ แทนที่จะกดดันตัวเองหรือคอยคนอื่นมาประเมินการตัดสินใจเรา เพราะไม่กล้าตัดสินใจเอง

“ปมซ้อน” นำมาสู่ความสับสนในทางความคิด (Ambivalence) คนที่ติดกับดักทางความคิด รวมถึงการย้ำคิดย้ำทำ จนไปถึงระแวงคนอื่น หลายกรณีเกิดจากปมตรงนี้ที่มีมาแต่วัยเด็ก ทำให้ไม่กล้าตัดสินใจอะไร เพราะเห็นภาพคนไม่เห็นด้วย คนอื่นประเมินการตัดสินใจในแง่ลบ รวมถึงชินกับการคอย คอยให้ใครก็ได้มาตัดสินใจให้ เพราะถ้าคิดเอง ทำเอง จะไม่กล้า

จึงอยากให้กำลังใจคนสับสนทางความคิด ไม่กล้าตัดสินใจอะไร ให้กล้าพลาด และให้ท่องไว้ว่า ใครๆ ก็พลาด พลาดบ่อยๆ จะได้เก่งขึ้น ไม่ต้องสับสน ไม่ต้องคอยใคร จนเลื่อนการตัดสินใจไปเรื่อยๆ

สู้ๆ ครับ เพราะใครๆ ก็พลาด เราไม่ต้องตัดสินใจเก่งแต่ต้น แต่ให้ถือว่าเราก็เรียนรู้ไปพร้อมกับทุกคนบนโลกใบนี้ แล้วคุณจะเริ่มหลุดจากปมซ้อน ที่ทำให้คุณหมดศรัทธา และงงๆ กับตัวเองบ่อยๆ