ปาย วันวาน วันหนาว

โดย...สืบสิน ภาพ กีกี้คลังภาพโพสต์ทูเดย์

ผมเชื่อว่าหนึ่งในจุดหมายการเดินทางยามลมหนาวมาเยือนจะต้องมี “ปาย” อยู่ในโปรแกรมของหลายคนแน่ๆ แต่จะมีสักกี่คนที่รู้จักปายเมืองมากเสน่ห์แห่งนี้ในมุมของอดีต

แต่เดิมนั้นปายจะตั้งอยู่ที่ ต.เวียงเหนือ เป็นเมืองเก่าแก่มาช้านาน ตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ. 1800 ตามประวัติความเป็นมาของอาณาจักรล้านนา เรียก อ.ปาย ว่า “บ้านดอน” ทั้งนี้เนื่องจากมีที่ตั้งอยู่บนดอน มีป่าไม้ไผ่ล้อมรอบ มีแม่น้ำไหลผ่าน 2 สาย คือ แม่น้ำปายและแม่น้ำเมืองไหลผ่านทาง

 

ประชากรที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ในดินแดนแห่งนี้มาแต่เดิม คือ ชาวพ่าย หรือไปร ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่ใช้ภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก สาขาว้าเรียง ดังมีร่องรอยหลักฐานซากวิหารและเจดีย์กระจายอยู่ทั่วไปทั้งบนภูเขาสูง ที่ดอนเชิงเขา บริเวณพื้นราบลุ่มน้ำปาย บางแห่งก่อสร้างด้วยหิน เช่น ในผืนป่าบริเวณใกล้น้ำตกเอิกเกอเต่อ ซึ่งเป็นต้นน้ำแม่ปิงน้อย บางแห่งมีการขุดคูเป็นร่องลึกบนภูเขาสูงชัน มีเจดีย์บนยอดเขา

มีหลักฐานว่าเจ้าเมืองคนแรก คือ ขุนส่างปาย ในสมัยพระเจ้ามโหตรประเทศ พระราชาธิบดีเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ส่งเจ้าแก้วเมืองออกสำรวจชายแดน ได้พบว่าภูมิประเทศน่าสนใจ จึงแนะนำให้ขุนส่างปายย้ายเมืองมาตั้งฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปาย เพราะเป็นที่ราบกว้างขวาง ผู้คนจึงเรียกเมืองใหม่ว่า “เวียงใต้” ส่วนเมืองเก่าเรียกว่า “เวียงเหนือ”

 

ครั้นเมื่อปี พ.ศ. 1857 ตรงกับ จุลศักราช 679 ทางพิงค์นครเชียงใหม่ ซึ่งมีพระเจ้าครามณีเป็นผู้ครองนครอยู่ ได้ทราบว่ามีชาวพม่าชื่อพะกำซอ ยกทัพมาตั้งอยู่ที่บ้านดอน ก็เกิดความสนใจ ต่อมาเกิดการจลาจลที่เมืองแสนหวี เมืองนาย เมืองลายคำ เมืองหมอกใหม่ ในรัฐไทยใหญ่ ประเทศสหภาพพม่า พะกำซอยกทัพกลับไปปราบจลาจลจนสงบ และย้อนกลับมาอีกครั้งเมื่อปี พ.ศ. 1860 พะกำซอได้สร้างบ้านดอนเป็นปึกแผ่นยิ่งขึ้น

จากนั้นมีการขุดคูเมืองรอบด้านทุกด้าน ดินที่ขุดขึ้นมาได้ถมเป็นคันดินสูง สร้างประตูเมือง 2 ประตู ทางทิศใต้และทางทิศตะวันออก จนบ้านดอนเป็นเมืองที่แข็งแรงยากที่ศัตรูจะมาตีเมืองนี้ได้

 

ถึงวันนี้ อ.ปาย มีร่องรอยการอาศัยอยู่ของมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์ และมีชุมชนโบราณที่ปรากฏชื่อในตำนาน คัมภีร์ใบลาน หลายเมือง และมีประวัติสืบต่อกันมานับร้อยปี ประกอบกับมีหลักฐานโบราณคดีปรากฏอยู่ในชุมชนโบราณดังกล่าวด้วย จากการศึกษาของพระครูปลัดกวีวัตน์ธนจรรย์ สุระมณี วัดเจดีย์หลวง อ.เมือง จ.เชียงใหม่ มีรายงานการสำรวจว่า ในเขตเมืองน้อย อ.ปาย มีหลักฐานโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ให้เห็นอยู่หลายแห่ง

ถ้ำผีแมน บ้านห้วยหก (ต.เวียงเหนือ อ.ปาย) อยู่ห่างจากบ้านห้วยหกไปทางทิศตะวันตก ราว 1,500 เมตร พบซากกระดูกและระแทะคล้ายรางไม้ให้อาหารสัตว์หลงเหลืออยู่บางส่วน ถูกชาวบ้านเผาไปเกือบหมดแล้ว ถ้ำผีแมนที่อยู่ของมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์นี้ ในเขต จ.แม่ฮ่องสอน มีอยู่หลายแห่ง เช่น ถ้ำป่าคาน้ำฮู ต.ปางหมู อ.เมือง จ.แม่ฮ่องสอน ถ้ำน้ำลอด อ.ปางมะผ้า จ.แม่ฮ่องสอน พบหลักฐานของใช้ของคนถ้ำในยุคนั้น คือ กำไลแขนทำด้วยโลหะ หม้อดินลายเชือกทาบ ขวานหินขุด ระแทะไม้ ฯลฯ และก็ถ้ำดอยปุ๊กตั้ง อยู่ทางทิศใต้ของบ้านห้วยเฮี้ย (ต.เวียงเหนือ อ.ปาย) ใช้เวลาเดินทางด้วยเท้าจากหมู่บ้านประมาณ 1 ชั่วโมง พบเครื่องใช้ของมนุษย์ถ้ำมีลักษณะเช่นเดียวกันกับที่พบในถ้ำผีแมนแห่งอื่นๆ

 

นอกจากนี้ ปายยังเป็นที่ตั้งของชุมชนโบราณเมืองน้อย ซึ่งเคยเป็นที่ตั้งของของเผ่าปะเกอกะเญอ (กะเหรี่ยง) ชุมชนโบราณเมืองน้อยเป็นชุมชนที่พบหลักฐานทางด้านโบราณคดี และหลักฐานตำนานและศิลาจารึกที่สะท้อนให้เห็นว่าเมืองน้อยเป็นเมืองสำคัญในสมัยประวัติศาสตร์ราชวงศ์มังราย ตั้งอยู่ในเขต ต.เวียงเหนือ อ.ปาย จ.แม่ฮ่องสอน ตำแหน่งละติจูดที่ 19 องศา 30 ลิปดา 58 ฟิลิปดา เหนือ และลองจิจูดที่ 98 องศา 30 ลิปดา 50 ฟิลิปดา ตะวันออก ระยะทางประมาณ 27 กิโลเมตร จาก อ.ปาย ไปทางทิศเหนือ

เมืองน้อยเมื่อสองร้อยปีเศษมานี้มีสภาพเป็นเมืองร้าง ปัจจุบันได้มีชนเผ่าปะเกอกะเญอเข้าไปจับจองอาศัยตั้งบ้านเรือนที่บ้านเมืองน้อย โดยมีชื่อใหม่หลายหมู่บ้าน คือ บ้านหัวฝาย ห้วยงู ห้วยเฮี้ย ห้วยหก บกิ่วหน่อ และมะเขือคัน

 

เมื่อครั้งหนึ่งเมืองปายได้ร้างไปพร้อมกับเมืองเชียงใหม่ และประมาณปี พ.ศ. 23182338 เมืองปายได้ฟื้นฟูเป็นหมู่บ้านและพัฒนาเป็น อ.ปาย โดยมีผู้คนหลายกลุ่มชาติพันธุ์อพยพเข้ามาอาศัยอยู่ ได้แก่ คนไทยวน (คนเมือง) ชาวไทยใหญ่ ชาวปะเกอกะเญอ (กะเหรี่ยง) และชาวไทยภูเขาเผ่าต่างๆ ทั้งนี้เนื่องจากเมืองปายตั้งอยู่ในบริเวณที่อุดมสมบูรณ์ มีแม่น้ำไหลผ่านหลายสาย เหมาะสำหรับการประกอบอาชีพเกษตรกรรม ปัจจุบันเมืองปายเป็นเมืองชุมทางที่สำคัญเมืองหนึ่งบนเส้นทางระหว่างเชียงใหม่กับแม่ฮ่องสอน

ถึงวันนี้ปายกลายเป็นเมืองท่องเที่ยวที่ใครๆ ก็อยากจะไปสัมผัส ด้วยการวิ่งรถผ่านกว่าพันโค้งถึงจะถึงปาย กลายเป็นเสน่ห์อันกล่าวขาน แม้ความเจริญจะเข้าไปรองรับนักท่องเที่ยว แต่ปายก็ยังคงเป็นขวัญใจของนักท่องเที่ยวทั่วทุกหนแห่ง เพราะนอกจากจะสัมผัสธรรมชาติอันแสนบริสุทธิ์ ยังคงมีเรื่องราวในประวัติศาสตร์ให้เล่าขานสืบไป