ตอบแทนคุณสิ่งแวดล้อม เมื่อไหร่? ยังไง? แค่ไหน?

โดย...วันพรรษา อภิรัฐนานนท์

หากเอ่ยคำว่า เพส (PES) หรือระบบตอบแทนคุณเพื่อสิ่งแวดล้อม (Payment Eco System) จะมีคนรู้เรื่องกับเราไหม? ลองซ้อมๆ ตั้งคำถามกับ “คนแถวๆ นี้” ผลตอบรับคงเดากันได้ไม่ยาก ความท้าทายของเพสนั้น ยังไม่ต้องเอ่ยไปถึงว่าระบบจะฟังก์ชันได้หรือไม่ แต่อยู่ที่การทำความรู้ความเข้าใจกับผู้คน (ที่จะต้องเป็นคนจ่าย) ที่ปัจจุบันเจ้าภาพอย่างสำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (สพภ.) เองก็ยังยอมรับว่าเพิ่งนับหนึ่ง

“นับหนึ่งให้ถึงเพส ใช่! แม้ปัจจุบันเรายังเพิ่งนับหนึ่ง แต่เป้าหมายจะต้องไปให้ถึงเพสให้ได้” ปีติพงศ์ พึ่งบุญ ณ อยุธยา ประธานกรรมการบริหาร สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ กล่าว

เพส คือ หลักการตอบแทนคุณระบบนิเวศ โดยใช้เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ ในการส่งเสริมการอนุรักษ์ระบบนิเวศให้คงไว้ซึ่งการให้บริการของระบบนิเวศที่เป็นประโยชน์ต่อมนุษย์ และเพื่อสร้างรายได้เสริมจากการอนุรักษ์ฟื้นฟูระบบนิเวศนั้นๆ แก่ชุมชน

สำหรับการให้บริการระบบนิเวศ คือ ประโยชน์ที่ได้รับจากระบบนิเวศทั้งทางตรงและทางอ้อม ซึ่งจะแตกต่างกันตามลักษณะสภาพพื้นที่ เช่น ปริมาณและคุณภาพน้ำ ความหลากหลายทางชีวภาพ ความสวยงามตามธรรมชาติ แหล่งเก็บกักและดูดซับคาร์บอน การอนุรักษ์ความอุดมสมบูรณ์ของดินเพื่อการเกษตร เป็นต้น

 

ในหลักการแล้ว บุคคลหรือกลุ่มคนที่ได้รับประโยชน์จากระบบนิเวศ ควรต้องตอบแทนหรือจ่ายค่าตอบแทนคุณให้แก่ระบบนิเวศ โดยชำระค่าบริการหรือจ่ายค่าตอบแทนไปยังบุคคล หรือกลุ่มคนที่ดูแลระบบนิเวศและทรัพยากรธรรมชาตินั้นๆ รูปแบบการตอบแทนทำได้ 3 รูปแบบ คือ

1.ภาครัฐ จ่ายให้บุคคลหรือกลุ่มคน

2.เอกชนหรือผู้ประกอบการ (Buyers) จ่ายให้บุคคลหรือกลุ่มคน (Service Providers or Sellers)

3.ชุมชน จ่ายให้บุคคลหรือกลุ่มคนที่ดูแลรักษาระบบนิเวศ

“การตอบแทนคุณระบบนิเวศ เป็นการดำเนินงานที่มีจุดมุ่งหมาย ขั้นตอนและวิธีการอย่างเป็นระบบ สามารถกำหนดผลสำเร็จของโครงการและโครงข่ายที่เหมาะสม สอดคล้องกับการปรับสภาพความสมดุลกับกระแสความต้องการแต่ละด้านในทุกระดับ ในต่างประเทศใช้เป็นฐานทรัพยากรในระบบนิเวศอย่างมีประสิทธิภาพและแพร่หลายมาก” ปีติพงศ์ กล่าว

การดำเนินงานตามหลักการเพสได้ จะต้องมีการประเมินมูลค่าของบริการจากระบบนิเวศ การสร้างความเข้าใจ และจัดทำข้อตกลงระหว่างผู้ได้รับประโยชน์จากระบบนิเวศ หรือผู้ประกอบการ กับผู้ดูแลระบบนิเวศหรือชุมชน โดยในข้อตกลงต้องมีการกำหนดกิจกรรมการดำเนินงานที่ชัดเจน ทั้งในเชิงปริมาณและคุณภาพ มีการกำหนดตัวชี้วัด และรายละเอียดแล้วแต่จะตกลงกัน

ดร.พงษ์ศักดิ์ วิทวัสชุติกุล นักวิชาการอิสระ อดีตผู้อำนวยการส่วนวิจัย กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช ส่วนวิจัยต้นน้ำ สำนักอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำ กล่าวถึงวิธีประเมินค่าตอบแทนคุณระบบนิเวศว่า มีหลายวิธี แต่ในประเทศไทยใช้ 3 วิธี คือ

1.Replacement Cost หลักการคือ การแทนที่หรือชดเชย หากไม่มีแล้วจะเสียหายเท่าไหร่

2.Contingent Valuation Method การประเมินความเต็มใจที่จะจ่าย

3.Travel Cost Method การประเมินมูลค่าเศรษฐกิจจากการท่องเที่ยว

ดร.พงษ์ศักดิ์ กล่าวว่า การประเมินความเต็มใจในการจ่ายอาจยังไม่เหมาะกับไทย เนื่องจากประชาชนยังขาดความรู้ ความเข้าใจ ส่วนการประเมินมูลค่าเศรษฐกิจจากการท่องเที่ยวใช้ในวงแคบและยังไม่แม่นยำเพียงพอ วิธีที่ดีที่สุดคือ หลักการชดเชย หรือ Replacement Cost วิธีคิดที่อ้างอิงจากสิ่งที่สูญเสีย

 

หลักการทดแทน หรือการชดเชยในสิ่งที่ใช้ (บริการ) ไปนั้น จะต้องใช้เงินเท่าไรจึงนำทรัพยากร (ที่เสียไป) กลับมาแทนที่ได้ โดยอ้างอิงจากค่าการเปลี่ยนแปลงโครงสร้าง ค่าการทำงานตามหน้าที่ของระบบนิเวศ สุดท้ายคือค่าการให้บริการของระบบนิเวศนั้นๆ

การให้บริการของระบบนิเวศ ที่จะนำมาคิดค่าตอบแทนประมวลได้ 5 ส่วน คือ 1.การให้ผลผลิตในรูปของเนื้อไม้ เช่น ไม้แปรรูปชนิดต่างๆ น้ำผึ้ง เห็ดรา 2.ตัวควบคุมการพังทลายของดิน 3.ตัวควบคุมระบบการไหลของน้ำในลำธาร 4.ตัวบรรเทาความรุนแรงของอากาศ และ 5.การใช้เป็นสถานพักผ่อนหย่อนใจ แหล่งเรียนรู้ทางธรรมชาติ

“ระบบที่เราคิด เราคิดจากค่าการเปลี่ยนแปลงโครงสร้าง ตัวเลขพวกนี้วัดได้ตามหลักกายภาพ” ดร.พงษ์ศักดิ์ กล่าว

โมเดลทางคณิตศาสตร์ การตีราคาค่าชดเชยสิ่งที่เสียไปด้านโครงสร้าง ตัวแปรคือ 1.เปอร์เซ็นต์การปกคลุมพื้นที่โดยเรือนยอด ต้นไม้ยิ่งใหญ่ยิ่งมีเรือนยอดคลุมพื้นที่มาก 2.จำนวนชั้นเรือนยอด ซึ่งเป็นตัวแปรในการลดแรงปะทะของเม็ดฝนและยืดระยะเวลาในการตกของเม็ดฝน 3.การดูดซับน้ำฝนของดิน ซึ่งปัจจัยคือเปอร์เซ็นต์พื้นที่หน้าตัดของลำต้น และ 4.ความลึกของชั้นดิน ทั้งหมดนี้คำนวณออกมาเป็นผลรวมของต้นไม้ทุกต้นต่อหน่วยพื้นที่

เสมอ ลิ้มชูวงศ์ รองผู้อำนวยการ สพภ. เล่าว่า ปัจจุบันเพสมีพื้นที่นำร่องที่คลองประสงค์ จ.กระบี่ โดยผู้ตอบแทนคุณระบบนิเวศ คือ อัยแลนดา อีโค วิลเลจ รีสอร์ท และกลุ่มผู้ประกอบการการท่องเที่ยวในพื้นที่ ส่วนผู้รักษาระบบนิเวศคือชมรมอนุรักษ์ป่าชายเลนตำบลคลองประสงค์ ล่าสุดได้ลงนามในบันทึกข้อตกลงเบื้องต้น

 

นอกจากนี้ คือการเดินหน้าศึกษามูลค่าระบบนิเวศที่ต้นน้ำทุ่งจ๊อ จ.เชียงใหม่ รวมทั้งที่ต้นน้ำมีด จ.น่าน ทำให้ทราบมูลค่าของบริการต่างๆ เช่น มูลค่าของต้นไม้ในป่า มูลค่าของน้ำที่ได้จากป่า มูลค่าการช่วยลดการกัดเซาะพังทลายของหน้าดิน และมูลค่าการกักเก็บก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ซึ่งจะนำไปกำหนดกรอบการลงทุน และตัวชี้วัดการฟื้นฟูระบบนิเวศต่อไป

“ล่าสุดเราได้ร่างข้อตกลงการตอบแทนคุณระบบนิเวศที่ทุ่งจ๊อและต้นน้ำมีดแล้ว ผู้สนใจสามารถนำไปดำเนินงานได้ทันที”

นอกเหนือจากอัยแลนดาฯ และกลุ่มผู้ประกอบการที่คลองประสงค์แล้ว ยังมีผู้ประกอบการตอบตกลงเข้าร่วมในหลักการเพสอีก 6 ราย คือ การประปาส่วนภูมิภาคเขต 9 เชียงใหม่ บริษัท เจริญโภคภัณฑ์โปรดิ๊วส์ บริษัท เจริญโภคภัณฑ์อาหาร บริษัท ชาระมิงค์ บริษัท ทิปโก้ฟูดส์ และบริษัท อายิโนะทะกะระ

ดร.พิมพ์รำไพ พันธุ์วิชาติกุล กรรมการ บริษัท มากระบี่ ผู้พัฒนาอัยแลนดา อีโค วิลเลจฯ เล่าว่า เพสเป็นหลักการที่ดี เมืองนอกแม้จะทำกันมานานและได้ประโยชน์มากเรื่องการตอบแทนคุณระบบ แต่การนำมาใช้กับชนบทของไทยอาจต้องค่อยๆ ก้าวเดิน สำคัญที่จุดเริ่มต้น ซึ่งผู้ประกอบการพร้อมจะเรียนรู้กับชาวบ้าน

“เกาะกลางในปัจจุบัน มีบางกลุ่มที่ทำเรื่องอนุรักษ์กันอยู่แล้ว แต่เพสจะช่วยให้กระบวนการชัดเจนขึ้น เป็นรูปธรรมขึ้น คนได้ประโยชน์นำเงินเข้าไปเป็นกองทุน ชาวบ้านมีรายได้จากการอนุรักษ์ รวมทั้งโอกาสในการอนุรักษ์ที่ไม่ใช่เรื่องตัวเงินอย่างเดียว”

 

ดร.พิมพ์รำไพ กล่าวว่า การตอบแทนคุณสิ่งแวดล้อมก็เหมือนกับลูกคนหนึ่งที่ต้องตอบแทนพระคุณพ่อแม่ พ่อแม่ให้ทรัพยากรต่างๆ แก่เรา ให้เงินทอง ให้ชีวิต สิ่งแวดล้อมก็ดุจกัน เป็นผู้มีคุณที่มนุษย์ทุกคนต้องตอบแทน ความคาดหวังคือสิ่งที่จะตามมา ได้แก่ องค์ความรู้ในการพัฒนาชุมชน การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ และความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม

เพส...เท่าไร และอย่างไร ณ ขณะนี้ อาจพอทราบคำตอบและแนวทางบ้างแล้ว แต่เมื่อไหร่นั้น เราๆ ท่านๆ อาจจะต้องช่วยกันตอบให้ดังๆ