จันทรุปราคาวันวิสาขบูชา

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

พลบค่ำวันจันทร์ที่ 4 มิ.ย. 2555 เป็นวันวิสาขบูชา หากท้องฟ้าเปิดในช่วงที่ดวงอาทิตย์เพิ่งตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตก เราจะมีโอกาสเห็นจันทร์เพ็ญปรากฏขึ้นเหนือขอบฟ้าทางทิศตะวันออก แต่ดวงจันทร์ไม่เต็มดวง จะแหว่งเล็กน้อย เพราะกำลังเกิดจันทรุปราคา สามารถเห็นได้ทั่วประเทศในช่วงที่ท้องฟ้ายังไม่มืด

จันทรุปราคาครั้งนี้เกิดขึ้น 2 สัปดาห์หลังจากสุริยุปราคาวงแหวนในวันที่ 21 พ.ค. ซึ่งส่วนใหญ่ของประเทศไทยสามารถสังเกตได้ขณะดวงอาทิตย์ขึ้นเป็นสุริยุปราคาบางส่วน เราคาดหมายได้ว่าเมื่อเกิดสุริยุปราคา หรือจันทรุปราคา อย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นในวันใด 2 สัปดาห์ก่อนหน้านั้น หรือหลังจากนั้น จะมีโอกาสเกิดอุปราคาอีกชนิดหนึ่งเสมอ ส่วนจะเห็นได้จากประเทศไทยหรือไม่ ก็ขึ้นอยู่กับเวลาที่เกิด และแนวเงาของดวงจันทร์ที่พาดบนผิวโลก (สำหรับกรณีของสุริยุปราคา)

จันทรุปราคามีโอกาสเกิดขึ้นในช่วงจันทร์เพ็ญ ซึ่งเป็นช่วงที่ดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์ โคจรมาเรียงอยู่ในแนวเส้นตรง จันทร์เพ็ญเกิดขึ้นทุกเดือน แต่ไม่เกิดจันทรุปราคาทุกครั้ง เพราะระนาบวงโคจรของดวงจันทร์เอียงทำมุมประมาณ 5 องศากับระนาบวงโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ จันทรุปราคาจะเกิดเมื่อดวงจันทร์วันเพ็ญอยู่ใกล้จุดตัดระหว่างระนาบวงโคจรทั้งสอง

ปีนี้มีจันทรุปราคาเกิดขึ้น 2 ครั้ง ครั้งแรกในวันที่ 4 มิ.ย. 2555 อีกครั้งในวันที่ 26 พ.ย. 2555 แต่ครั้งแรกเป็นครั้งเดียวของปีนี้ที่เห็นดวงจันทร์แหว่ง ครั้งที่ 2 ดวงจันทร์ไม่ผ่านเงามืด ผ่านเฉพาะเงามัว จึงไม่เห็นว่าดวงจันทร์มีการเปลี่ยนแปลงชัดเจน อาจสังเกตได้ว่าผิวดวงจันทร์คล้ำลงกว่าปกติเล็กน้อยเท่านั้น

นอกจากสภาพอากาศในฤดูฝนที่อาจเป็นอุปสรรคในการสังเกตแล้ว ดวงจันทร์บนท้องฟ้าขณะเกิดปรากฏการณ์ก็อยู่ในตำแหน่งที่ไม่ดีนัก ดวงจันทร์เริ่มแตะเงามืดของโลกตั้งแต่เวลา 17.00 น. จากนั้นกินลึกมากที่สุดในเวลา 18.03 น. คิดเป็นขนาดราว 1 ใน 3 ของเส้นผ่านศูนย์กลางดวงจันทร์ ทั้งสองเวลานี้ ดวงจันทร์ยังไม่ขึ้นสำหรับประเทศไทย เราจึงไม่ได้เห็นช่วงแรกของปรากฏการณ์

เมื่อดวงจันทร์เริ่มเคลื่อนออกจากเงามืด ดวงจันทร์จะขึ้นเหนือขอบฟ้าในเวลาใกล้เคียงกับดวงอาทิตย์ตก ภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคใต้ตอนล่างเป็นบริเวณที่เห็นดวงจันทร์ขึ้นก่อน พื้นที่ทั้งสองจึงมีโอกาสเห็นดวงจันทร์แหว่งลึกที่สุด วันนั้นดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวแอนทาเรส หรือดาวปาริชาตในกลุ่มดาวแมงป่อง ซึ่งเป็นกลุ่มดาวในซีกฟ้าใต้ ดวงจันทร์จึงจะขึ้นเหนือขอบฟ้าโดยเยื้องไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ขณะดวงจันทร์ขึ้นจะสังเกตได้ว่าด้านขวามือของดวงจันทร์ถูกเงามืดบังอยู่

 

จันทรุปราคาบางส่วนจะสิ้นสุดลงเมื่อดวงจันทร์พ้นจากเงามืดของโลก โดยกลับมาเต็มดวงในเวลา 19.07 น. อย่างไรก็ตาม เราจะสังเกตได้ว่าขอบด้านบนของดวงจันทร์ยังคงหมองคล้ำอยู่เล็กน้อย เนื่องจากดวงจันทร์ยังอยู่ในเงามัว จันทรุปราคาจะสิ้นสุดลงอย่างสมบูรณ์เมื่อดวงจันทร์ออกจากเงามัวในเวลา 20.18 น.

เมื่อสังเกตจากกรุงเทพฯ ดวงจันทร์ขึ้นเวลา 18.41 น. ถูกเงามืดของโลกบังอยู่ราว 1 ใน 4 ของดวง จากนั้นเมื่อสิ้นสุดจันทรุปราคาบางส่วน ดวงจันทร์จะอยู่สูงเหนือขอบฟ้าเพียง 5 องศา ขณะนั้นท้องฟ้ายังไม่มืด จึงมีเวลาสังเกตจันทรุปราคาขณะถูกเงามืดบังได้ไม่ถึงครึ่งชั่วโมง และอาจสังเกตได้ยาก เนื่องจากดวงจันทร์อยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้า

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีเวลาสังเกตจันทรุปราคาครั้งนี้ได้นานกว่า เนื่องจากดวงจันทร์ขึ้นก่อน เช่น ที่ อ.เมืองอุบลราชธานี ดวงจันทร์ขึ้นเวลา 18.25 น. เงามืดบังดวงจันทร์อยู่ราว 1 ใน 3 ของดวง เมื่อสิ้นสุดจันทรุปราคาบางส่วน ดวงจันทร์อยู่สูง 8 องศา

สำหรับภาคใต้ตอนล่าง ดวงจันทร์ขึ้นในเวลาไล่เลี่ยกับด้านตะวันออกของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เช่น อ.เมืองนราธิวาส ดวงจันทร์ขึ้นเวลา 18.23 น. เงามืดบังดวงจันทร์อยู่ราว 1 ใน 3 เมื่อสิ้นสุดจันทรุปราคาบางส่วน ดวงจันทร์อยู่สูง 9 องศา

ภาคเหนือเห็นดวงจันทร์ขึ้นช้าที่สุด เช่น อ.เมืองเชียงใหม่ ดวงจันทร์ขึ้นเวลา 18.57 น. เงามืดบังดวงจันทร์อยู่ราว 1 ใน 10 จากนั้นเมื่อสิ้นสุดจันทรุปราคาบางส่วน ดวงจันทร์จะอยู่สูงเหนือขอบฟ้าเพียง 2 องศา

การสังเกตจันทรุปราคาในวันนี้อาจอยู่ในจังหวะที่ไม่ดีนัก เนื่องจากดวงจันทร์มีมุมเงยต่ำกว่า 10 องศา และท้องฟ้ายังสว่างอยู่ด้วยแสงสนธยา อย่างไรก็ดี หากท้องฟ้าเปิด ไม่มีเมฆฝนบดบัง จะสามารถถ่ายภาพจันทรุปราคาบางส่วนได้ โดยมีต้นไม้ อาคาร หรือสิ่งปลูกสร้างที่อยู่ในแนวขอบฟ้าเป็นฉากหน้า ทำให้ภาพมีองค์ประกอบหลายอย่าง ไม่ได้มีเพียงแต่ดวงจันทร์

หลังจากจันทรุปราคาครั้งนี้ จะเกิดจันทรุปราคาเงามัวในคืนวันลอยกระทง แต่ดวงจันทร์ผ่านเฉพาะเงามัวของโลกโดยไม่สัมผัสเงามืด จึงปรากฏเต็มดวงอยู่ตลอด และสังเกตการเปลี่ยนแปลงได้ยาก ส่วนจันทรุปราคาบางส่วนครั้งถัดไปจะเกิดขึ้นในกลางดึกของคืนวันที่ 25 เข้าสู่เช้ามืดวันที่ 26 เม.ย. 2556 แต่ดวงจันทร์ถูกเงามืดของโลกบดบังเพียง 1.5% ของเส้นผ่านศูนย์กลางดวงจันทร์

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (2027 พ.ค.)

ดาวศุกร์อยู่บนท้องฟ้าด้านทิศตะวันตกในเวลาหัวค่ำ ค่อนไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ ดาวศุกร์กำลังใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น สัปดาห์นี้จึงเป็นช่วงท้ายๆ ที่จะเห็นดาวศุกร์เป็น “ดาวประจำเมือง” ในเวลาหัวค่ำ ก่อนมันจะเคลื่อนผ่านหน้าดวงอาทิตย์ในวันที่ 6 มิ.ย. ดาวศุกร์ตกเร็วขึ้นทุกวัน ต้นสัปดาห์ตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณ 2 ทุ่มครึ่ง ปลายสัปดาห์ตกตั้งแต่ 2 ทุ่ม

ดาวอังคารอยู่เหนือศีรษะในกลุ่มดาวสิงโต อยู่บนท้องฟ้าจนถึงตี 1 ดาวเสาร์อยู่ใกล้ดาวรวงข้าวในกลุ่มดาวหญิงสาว เวลาหัวค่ำเห็นดาวเสาร์อยู่ทางทิศตะวันออกที่มุมเงยราว 50 องศา จากนั้นเคลื่อนไปอยู่สูงทางทิศใต้ในเวลา 3 ทุ่มครึ่ง แล้วตกลับขอบฟ้าราวตี 3 ครึ่ง

สัปดาห์นี้เกิดสุริยุปราคาบางส่วนขณะดวงอาทิตย์ขึ้นในเช้าวันจันทร์ที่ 21 พ.ค. สามารถสังเกตได้จากพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศไทย ยกเว้นภาคใต้ โดยดวงอาทิตย์แหว่งไม่เท่ากันในแต่ละภูมิภาค และต้องใช้วัสดุกรองแสงที่ปลอดภัยในการสังเกต กรุงเทพฯ สิ้นสุดสุริยุปราคาเวลา 06.06 น. หลังจากนั้นจะเข้าสู่ข้างขึ้น จันทร์เสี้ยวปรากฏบนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำ คืนวันอังคารที่ 22 พ.ค. ดวงจันทร์อยู่ต่ำกว่าดาวศุกร์ โดยเยื้องไปทางซ้ายมือของดาวศุกร์ที่ระยะห่าง 7 องศา