ปรากฏการณ์แห่งสำนึกของสัตว์ประเสริฐ...ที่ควร(ตอน ๒๑)

โดย...พระอาจารย์อารยะวังโส

ปุจฉา : ขอกราบอาราธนาพระอาจารย์ได้กรุณาขยายความและยกตัวอย่างกรณีการออกแบบกฎหมายที่ต้องเป็นไปอย่างควบคู่กับศีลธรรม เพื่อให้กฎหมายนั้นสามารถรักษากลไกของสังคมให้ดำเนินไปอย่างสงบสุข ดำรงซึ่งสันติและให้โอกาสแก่ผู้กระทำผิดได้พัฒนาตนเป็นคนดีได้ ที่สำคัญจะได้เตือนผู้ออกแบบกฎหมาย ผู้ใช้กฎหมายทั้งหลาย ได้พึงตระหนักว่าศีลธรรมและกฎหมายไม่อาจแยกจากกันได้โดยเด็ดขาด

จึงขอกราบอาราธนาพระอาจารย์ได้วิสัชนาให้สาธุชนทั้งหลายได้เรียนรู้ไปพร้อมกันด้วยค่ะ

ดร.นิธินันท์ วิศเวศวร

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

วิสัชนา : มุ่งสู่ความบริสุทธิ์โดยธรรมเป็นสำคัญ ทั้งนี้นอกจากประโยชน์แห่งตนแล้ว ต้องคำนึงถึงประโยชน์สุขของส่วนรวมหรือผู้อื่นด้วย... ดังนั้นเมื่อมีการกระทำที่ไม่ดีไม่งามเกิดขึ้นในเขตพระพุทธศาสนา ก็จะทรงบัญญัติสิกขาบทขึ้น ทั้งนี้โดยยึดหลักธรรมาธิปไตย มีการประชุมสงฆ์ และทำการสอบสวนผู้กระทำ/ผู้ก่อการจนได้ความจริงแล้ว สมควรสรุปชี้โทษความคิด โดยยึดหลักว่าการกระทำใดไม่เป็นไปเพื่อปสาทะ คือ ความเลื่อมใสแก่การที่ยังไม่เลื่อมใส และทำให้คนที่เลื่อมใสแล้วหมดความเลื่อมใส การกระทำนั้นเป็นโทษ... จึงทรงตรัสแถลงวัตถุประสงค์ที่จะต้องบัญญัติสิกขาบท เสร็จแล้วจึงทรงบัญญัติสิกขาบทนั้นๆ อันเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขที่คำนึงถึงส่วนรวมและของผู้อื่นด้วย มิได้คำนึงเฉพาะส่วนตนเพียงอย่างเดียว เพื่อการดำรงอยู่ด้วยดีของพระพุทธศาสนา ซึ่งความมั่นคงของสงฆ์และของพระศาสนาต้องอาศัยศรัทธาของประชาชน จึงต้องคำนึงถึงประโยชน์สุขของประชาชนด้วย เพื่อให้ชาวบ้านที่ยังไม่เลื่อมใสกลับมาเลื่อมใส และเพื่อให้ผู้ที่เลื่อมใสอยู่แล้ว มีความเลื่อมใสยิ่งขึ้น ทั้งนี้เพราะปสาทะ คือ ความเลื่อมใส ความผ่องใสย่อมเป็นคุณธรรมสำคัญที่นำไปสู่การเกื้อกูลจิตใจให้เกิดจิตสำนึกที่ดี มีเจตนคติที่ถูกต้อง และมีวิสัยทัศน์ มุ่งสู่ธรรมเป็นธงชัย... เพื่อนำไปสู่ความสุขและประโยชน์โดยธรรม สมควรแก่ธรรม

แม้ในหมู่อุบาสก อุบาสิกา หรือคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน ก็ทรงให้ถือวินัยของผู้ครองเรือนที่สัมพันธ์กับกฎระเบียบ จารีต ประเพณี และวัฒนธรรม ซึ่งมีทิศทางมุ่งสู่ธรรมเป็นธงชัย ดังที่เรียกว่า อาคาริยวินัย ดังที่ทรงแสดงไว้ใน สิงคาลกสูตร เช่น การเว้นอคติ ๔ การไม่เสพอบายมุข ๖ และความสัมพันธ์ตามหลักทิศ ๖ อันเป็นวินัยของคฤหัสถ์ (คิหิวินัย) และทรงวางมงคลธรรมเพื่อการพัฒนาชีวิตมุ่งสู่จุดสูงสุด คือ ความสิ้นทุกข์ไว้ ๓๘ มงคล ที่แสดงความแน่นแฟ้น ความเป็นหนึ่งเดียวสู่เป้าหมายที่ชัดเจนของพระพุทธศาสนา โดยให้ความสำคัญกับการไม่ละเมิดวินัย รวมถึงการไม่ประพฤติผิดกฎหมาย ระเบียบ ประเพณี วัฒนธรรมอันดี ที่มุ่งสู่ธรรมเป็นสำคัญ จึงเห็นได้ว่าการดำเนินชีวิตอันเป็นไปตามรูปแบบแผนอารยธรรมในพระพุทธศาสนานั้น จะต้องมีการสร้างสรรค์และพัฒนาจิตสำนึกให้ถูกต้องชอบโดยธรรมอยู่ตลอดเวลา ซึ่งนั่นหมายถึงการยอมรับในกฎธรรมชาติ เข้าใจในธรรมนิยาม และเชื่อมั่นในกฎแห่งกรรม ซึ่งเป็นพื้นฐานของชาวพุทธที่นำไปสู่การสร้างคุณธรรม อุปการะโลกให้มีความสุข คือ หิริ และโอตตัปปะ ซึ่งจะสำแดงอำนาจความสำนึกที่ถูกต้องตรงตามธรรม ไม่หลีกเลี่ยงการประพฤติที่ถูกต้องตรงธรรม...

ตรงตามตัวบทกฎหมายจารีตประเพณี และวัฒนธรรมอันดี... หากจิตสำนึกของบุคคลในสังคมถูกต้อง ชอบโดยธรรม ก็ย่อมตอกย้ำเจตนารมณ์ทางสังคมที่จะแสดงพลังการขับเคลื่อนไปตามทิศทางแห่งเจตนารมณ์นั้นๆ สืบไป... และเจตนารมณ์ที่สะท้อนออกมาทางสังคมนั้น จะเป็นเครื่องวัดคุณค่าจิตสำนึกของสังคมโดยรวมนั้น ซึ่งหากภาคจิตสำนึกของสังคมไม่มุ่งตรงไปสู่ธรรม หรือห่างไกลธรรม ก็ย่อมแสดงถึงความวิบัติแห่งจิตสำนึกของภาคสังคมนั้น ซึ่งไม่สามารถยับยั้งความเคลื่อนไหวอย่างไร้ทิศทางของสังคมวิบัติในลักษณะนั้นได้เพียงแค่การใช้กฎหมายปกครองคนตามหลักการปรัชญาตะวันตก หากตราบใดภาคจิตสำนึกของสังคมเสื่อมไปจากธรรม การที่จะให้สมาชิกในสังคมยอมรับกติกา หรือกฎระเบียบ ในขณะที่ตนเองหรือหมู่คณะไม่มีโอกาสได้เปรียบ หรือประสบภาวะปัญหาสูญเสียฐานะและโอกาสในด้านต่างๆ ก็คงเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ยาก... ทั้งนี้ เพราะจิตสำนึกที่ไม่ถึงธรรม เป็นปัจจัยสำคัญ

ดังนั้น กระบวนการเรียนรู้เพื่อพัฒนาชีวิตทั้งหมดย่อมมุ่งสู่ธรรมเป็นสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นศาสตร์ใดๆ ก็ตามในโลกนี้ที่ถูกจัดให้เป็นการศึกษาเพื่อชีวิต ทางเศรษฐศาสตร์ก็ดี นิติศาสตร์ก็ดี รัฐศาสตร์ก็ดี ก็ย่อมมุ่งสู่ “ธงธรรม” เป็นสำคัญ จึงไม่ได้เป็นข้อแตกต่าง และไม่ได้เป็นปัญหาใดๆ ในส่วนแห่งจุดมุ่งหมายทางวิชาการ สาระสำคัญ จึงขึ้นอยู่กับการพัฒนาตัวบุคคล การพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้ที่จะเข้าสู่กระบวนการเรียนรู้ ที่จะต้องถูกออกแบบให้บุคคลเหล่านั้นมีความสำนึกพร้อมด้วยคุณธรรม ที่จะใช้เครื่องมือในศาสตร์ศิลป์เหล่านี้เพื่อประโยชน์โดยธรรมหรือไม่... เป็นสำคัญ!! เพื่อการสร้างสรรค์สังคมให้ยุติโดยธรรม เพื่อสันติภาพบนเส้นทางธรรม เพื่อความเจริญรุ่งเรืองแห่งชีวิตของบุคคลและสังคมได้หรือไม่... เพราะถ้าไม่มีจิตสำนึกที่ถูกต้องโดยธรรมแล้ว แม้เราจะออกแบบกลไกให้มีเครื่องมือจากศาสตร์ทั้งหลายอย่างดีเยี่ยมอย่างไร ก็ยากที่จะได้ผล และหากขาดการสร้างนวัตกรรมทางจิตวิญญาณที่ทรงคุณค่าโดยธรรม ที่จะนำไปสู่ประสิทธิภาพเพื่อการพัฒนาคุณภาพจิตสำนึกมุ่งสู่ธรรม

อ่านต่อฉบับพรุ่งนี้