การศึกษาเศรษฐศาสตร์ในเชิงวิถีพุทธ (ตอน ๑๗)

โดย...พระอาจารย์อารยะวังโส

ปุจฉา : จะทำอย่างไรจึงจะสังเคราะห์เศรษฐศาสตร์ในเชิงวิถีพุทธ ว่าพระพุทธศาสนามีโครงสร้างหลักธรรมอย่างไร และจะชี้ให้เห็นโครงสร้างความสัมพันธ์ของพุทธศาสน์กับปรัชญาการดำเนินชีวิต เพื่อความพรั่งพร้อมแห่งสุขภาวะของมนุษย์ได้อย่างไร เพื่อให้เราสามารถนำเศรษฐศาสตร์ไปสู่เศรษฐธรรม สำหรับสรรค์สร้างสังคมให้ได้มีความสุขอย่างยั่งยืน

ขออาราธนาหลวงพ่อ ได้วิสัชนาให้สาธุชนทั้งหลายได้เรียนรู้ไปพร้อมๆ กันด้วยค่ะ

ดร.นิธินันท์ วิศเวศวร

รองอธิการบดีฝ่ายวิเทศสัมพันธ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

“ถ้าคุณมีความพร้อมพอเพียง คุณก็พึงทำให้พอดีกับความมี ความพร้อมของคุณ เช่น คุณรวยได้ก็ให้รวย คุณมีที่ดิน ๑๐ ไร่ ก็ให้ทำ ๑๐ ไร่ คุณจะมี ๑๐๐ ไร่ หรือ ๑๐ ไร่ ก็ให้บริหารให้มีความสุข ให้เกิดประโยชน์สูงสุดตามกำลังของคุณ พึงใช้โอกาสที่มีอยู่จริงให้เต็มกำลัง คุณเกิดมามีความพร้อมแค่ไหนก็ให้ใช้โอกาสที่มีความพร้อมนั้นให้มากที่สุด”

วิสัชนา : การกล่าวถึงธรรมนิยามซึ่งมีหัวใจคือ อิทัปปัจจัย ในพระพุทธศาสนาจึงเป็นการสอนให้คนกลับมาใช้ชีวิตอยู่ในสังคมนี้ได้อย่างสมดุลที่สุด เช่น คนแก่วิ่งไม่ได้ก็ต้องเดิน แต่การเดินอย่างช้าๆ และมั่นคงนั้นแปลว่าสู่ความเป็นธรรมดาอย่างสมดุล ในขณะที่คนหนุ่มสาวมีกำลังพอให้วิ่ง ก็วิ่งไปตามกำลัง นั่นคือคุณใช้กำลังของคุณอย่างเหมาะสม เป็นการรู้จักประมาณตน เพื่อการดำเนินชีวิตให้สอดคล้องกับธรรมชาติ... พระพุทธศาสนาจึงกล่าวว่า ถ้าคุณมีความพร้อมพอเพียง คุณก็พึงทำให้พอดีกับความมีความพร้อมของคุณ เช่น คุณรวยได้ก็ให้รวย คุณมีที่ดิน ๑๐ ไร่ ก็ให้ทำ ๑๐ ไร่ คุณจะมี ๑๐๐ ไร่ หรือ ๑๐ ไร่ ก็ให้บริหารให้มีความสุขให้เกิดประโยชน์สูงสุดตามกำลังของคุณ พึงใช้โอกาสที่มีอยู่จริงให้เต็มกำลัง คุณเกิดมามีความพร้อมแค่ไหนก็ให้ใช้โอกาสที่มีความพร้อมนั้นให้มากที่สุด ในฐานะของความเป็นมนุษย์ที่ทำได้ นำสิ่งที่ตนมีอยู่นั้นมาแปรเป็นผลกำไร เพื่อความมั่งมี อุดมสมบูรณ์ในชีวิต เพื่อประโยชน์ตนและแปรผลกำไรแบ่งปันให้สังคม

การสั่งสอนทางพระพุทธศาสนา จึงเป็นการสอนในเชิงดุลยภาพของชีวิต เมื่อคุณสร้างดุลยภาพแห่งชีวิตได้ คุณก็มีโอกาสประสบความสำเร็จได้ แล้วกระจายความสำเร็จสู่สังคม สังคมก็จะได้ประโยชน์จากคุณ ภาวะทางสังคมก็จะอยู่ร่วมกันอย่างมีความสมดุลโดยธรรม... สิ่งแวดล้อม ทรัพยากรก็จะเกิดประโยชน์สูงสุดต่อสังคมและบุคคล นั่นหมายถึงแผนงานการใช้ทรัพยากรสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน ก็จะเกิดขึ้นที่เรียกในกาลต่อมาว่า ระบบนิเวศวิทยา... ที่กล่าวมาโดยย่อนั้น คือกระบวนการ “เศรษฐธรรม ที่หมายถึง การสร้างดุลยภาพโดยธรรมให้กับชีวิตและสังคม มุ่งมั่นต่อสันติสุข”... เป็นเศรษฐธรรมที่เป็นศิลปะแห่งการดำรงชีวิตที่อ้างอิงพุทธธรรม... เป็นชีวิตในวิถี “พุทธธรรมนำชีวิต”

ในสภาพสังคมที่มีการแข่งขันภาคประชาคมอย่างรุนแรงอยู่ในขั้นวิกฤต เราจะเห็นว่ากระบวนการจัดการผลิตเป็นความจำเป็นขั้นสูงสุดที่ทุกฝ่ายทุ่มเทให้ความสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นระบบเทคโนโลยีหรือกระบวนการทางนวัตกรรมทั้งหลาย อย่างไรก็ตาม ไม่ว่าจะมุ่งเน้นพัฒนาการในกระบวนการผลิตเพื่อให้เกิดประสิทธิภาพ ศักยภาพสูงสุดอย่างไรก็แล้วแต่ สิ่งหนึ่งที่เห็นเป็นสภาพธรรมดาที่ปรากฏมีอยู่ คือ ช่องว่างและความแตกต่าง ที่ติดตามและเพิ่มพื้นที่เงื่อนไขอย่างไม่หมดสิ้น จนผลสะท้อนกลับคือ ความแตกแยกของสังคมที่ถูกตอกด้วยลิ่มของปัญหาหรือเงื่อนไขนั้นๆ ให้มีความต่างศักย์อย่างยากที่จะลบรอย...ให้สิ้นไป

ในสังคมที่มีการแข่งขันเชิงแสวงหาสูง ด้วยทรัพยากรจำกัด ผูกผันด้วยการบริโภคที่เติบโตอย่างยากต่อการควบคุม จึงขยายตัวของความไม่สมดุลในกระบวนการดำเนินชีวิตของสัตว์สังคมที่ส่อไปในด้านขยายความเหลื่อมล้ำให้ปรากฏ จึงทำให้เกิดความแตกแยกสูงในทุกๆ ด้าน ไม่ว่าจะเป็นสภาพสังคม การเมือง หรือองค์กรสถาบันหลักทางสังคมทั้งหลายที่เคยสืบเนื่องมาอย่างมั่นคง ได้รับผลกระทบจากการแข่งขันในเชิงภาวะที่มีการผูกผันอย่างรุนแรงสูงมาก จึงเป็นปรากฏการณ์ย่อยสลายขององค์กร สถาบัน และวัฒนธรรมประเพณี ตลอดจนความเชื่อทางสังคมของภาคประชาคม ที่เกิดขึ้นในทุกรอยต่อของการเปลี่ยนยุคสมัยแห่งการดำเนินชีวิตของสัตว์สังคม ที่มีผลย้อนกลับมาจากการเปลี่ยนแปลงทางด้านเศรษฐกิจ อันเป็นโครงสร้างชีวิตของสัตว์สังคม...

ถ้าหากเรามัวมุ่งแต่คิดคำนึงถึงการแข่งขัน แสวงหา หรือแย่งชิงประโยชน์กันเพียงอย่างเดียว โดยไม่เหลียวแลผลตกกระทบคืนกลับสู่สังคม... ไม่สนใจที่จะศึกษาอย่างจริงใจว่า ปัญหาที่เกิดขึ้นในสังคมมีต้นเหตุเป็นมาอย่างไร? และยิ่งถ้าเราหลงประเด็น เราทุ่มเทการแข่งขัน เราก็จะพบเห็นการล่มสลายของประชาคมอย่างยากที่จะหลีกเลี่ยงไปได้ ดังปรากฏในสถานการณ์ปัจจุบันที่ทุกกลุ่มกำลังเผชิญกับภาวะความแตกแยกอย่างรุนแรง บนความแตกต่างสุดขั้วทางความคิด ทั้งนี้ เพราะการขาดการสร้างดุลยภาพโดยธรรม พระพุทธศาสนาเข้ามาเติมตรงส่วนนี้ โดยการปรับระบบของแผนการดำเนินชีวิตให้มีความสมดุล ซึ่งเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่มาก เพราะจะต้องมีการคำนวณการเคลื่อนไหวทุกตัวแปร สำคัญคือ พระพุทธศาสนาสามารถเติมแต่งด้านจิตใจให้เกิดคุณธรรม ปรับแต่งจริยธรรมให้งดงาม เพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างมีสันติสุขในสังคม

อ่านต่อฉบับพรุ่งนี้