เอนเอฟที โรงงานมีชีวิตผลิตปุ๋ยไนโตรเจน

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

แม้เราจะเคยเรียนรู้กันมามากเกี่ยวกับบทบาทของพืชตระกูลถั่ว ซึ่งมีปมที่รากและสามารถตรึงไนโตรเจนจากบรรยากาศให้ลงมาอยู่ในปมรากของพืชดังกล่าว แต่ดูเหมือนว่าทุกวันนี้ต้นไม้ขนาดใหญ่ กลายเป็นสิ่งสำคัญที่ช่วยคุ้มครองโลกไปเสียแล้ว จากสถานการณ์วิกฤตจากภัยธรรมชาติ ซึ่งเกิดจากกิจกรรมของมนุษย์ในประเทศต่างๆ ทั่วโลก

ต้นไม้ใหญ่ซึ่งมีคุณสมบัติพิเศษสร้างปุ๋ยไนโตรเจนได้เอง เรียกกันย่อๆ ว่า เอนเอฟที (NFT : Nitrogen Fixing Trees) ซึ่งเป็นเรื่องที่ธรรมชาติได้เอื้อเฟื้อแก่มนุษย์อีกวาระหนึ่ง แม้เราจะโหดร้ายต่อธรรมชาติในหลายรูปแบบ แต่ขอให้เราทบทวนหวนคิดถึงต้นไม้ขนาดใหญ่ที่สามารถสร้างและสะสมปุ๋ยเคมีที่มีความสำคัญอันดับหนึ่งเอาไว้สร้างสะสมอาหารและพลังงาน ใช้ในการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว มีความทรหดอดทนจนอยู่ได้ในสภาพแวดล้อมที่แห้งแล้งกันดาร และที่สำคัญ คือ ต้นไม้วิเศษดังกล่าวมีความหลากหลาย ดังเราใช้ประโยชน์จากมันทั้งในการจัดสวนประดับตกแต่งสถานที่ ใช้ปรับสภาพแวดล้อมให้น่าอยู่ในเมืองใหญ่ที่มีประชากรแออัด เราใช้ในการเกษตรและป่าไม้

ประโยชน์ที่โดดเด่นของเอนเอฟที ซึ่งผลิตปุ๋ยไนโตรเจนได้เองนี้ ได้แก่ บทบาทของมันในงานวนเกษตรซึ่ง มีประโยชน์เหลือเกินสำหรับประเทศไทย แต่ยังไม่แพร่หลายและยังไม่ปฏิบัติกันเท่าที่ควรในบ้านเรา ทั้งๆ ที่ต้นไม้ในกลุ่มนี้มีความสำคัญยิ่งและมีประโยชน์สูงสุดในระบบการเกษตรที่ยั่งยืน ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบการใช้มันในการสร้างแนวป้องกันลมพายุ ลดความเร็วและความแรงของน้ำตามแนวลำธารที่ไหลลงจากภูเขา

การใช้ต้นไม้แสนวิเศษนี้ในการยึดดินและหินบริเวณพื้นที่ลาดชันสูง การปลูกต้นไม้แสนวิเศษนี้ในการยึดดินและหินบริเวณพื้นที่ลาดชันสูง การปลูกต้นไม้เพื่อให้ร่มเงาลดอุณหภูมิแก่พื้นโลก การปลูกเพื่อตัดใบมาให้สัตว์บริโภค การผลิตปุ๋ยอินทรีย์ การทำปุ๋ยหมักและวัสดุคลุมดิน การผลิตไม้ฟืนเพื่อให้พลังงานความร้อนสำหรับชาวบ้าน การสร้างวัสดุธรรมชาติ เช่น เนื้อไม้สำหรับงานหัตถกรรม งานก่อสร้างภายในและภายนอกอาคาร ที่สำคัญที่สุด คือ เป็นอาหารสำหรับมนุษย์และสัตว์ต่างๆ ในโลก แม้แต่คนกรุงเทพฯ เองก็คุ้นเคยกับต้นไม้ที่มีคุณสมบัติผลิตปุ๋ยไนโตรเจนได้เองหลายชนิด แม้เราอาจจะไม่ทราบถึงบทบาทและกิจกรรมของพืชดังกล่าวก็ตาม

โดยธรรมชาติองค์ประกอบของบรรยากาศมีก๊าซไนโตรเจนอยู่ประมาณ 80% แต่ไม่อยู่ในรูปที่พืชทั่วไปจะนำไปใช้ประโยชน์ได้ แต่ต้นไม้ซึ่งมีคุณสมบัติตรึงไนโตรเจนได้ทั้งหลายสามารถใช้ประโยชน์จากไนโตรเจนในบรรยากาศได้โดยอาศัยจุลชีพซึ่งมีความสามารถตรึงไนโตรเจนได้ เรียกรวมๆ ว่า ไดเอโซโทรพ (Diazothrophs) ซึ่งมีอยู่หลายกลุ่ม เช่น ไซยาโนแบคทีเรีย อะโซโตแบคทีเรีย ไรโซเบียม และแฟรงเคีย เป็นต้น แต่ดูเหมือนคนไทยจะคุ้นกับไรโซเบียมมากกว่ากลุ่มอื่นๆ พวกนี้เป็นแบคทีเรียในดินซึ่งมีความสามารถตรึงไนโตรเจน โดยมีความสัมพันธ์ร่วมกับรากพืชในวงศ์ถั่วต่างๆ รวมทั้งอาจอาศัยอยู่กับลำต้นพืชวงศ์ถั่วในน้ำ เช่น ผักกระเฉด โสนชนิดต่างๆ

นอกเหนือจากคุณสมบัติของการใช้ประโยชน์จากก๊าซไนโตรเจนในบรรยากาศ เอนเอฟทียังมีระบบรากหยั่งลึก ทำให้สามารถหาอาหารจากชั้นดินในระดับลึกมากนี่เอง ทำให้เอนเอฟทีสามารถดำรงชีพได้ในดินเลวความสมบูรณ์ต่ำ ท่ามกลางสภาพแวดล้อมโหดหิน โดยมีความสามารถเป็นพืชบุกเบิก หรือไม้เบิกนำ (Pioneer) ได้ในพื้นที่เลวร้าย ไม้เบิกนำเป็นสิ่งจำเป็นในการปลูกป่าในพื้นที่เสื่อมโทรม

เอนเอฟทีหลายชนิดเหมาะกับการตัดแต่งบ่อยครั้ง โดยกิ่งใบที่ถูกตัดมีความสมบูรณ์ของแร่ธาตุอาหารซึ่งใช้เป็นวัตถุคลุมดินที่ดียิ่ง หรือจะให้แพะ แกะ ช้าง วัว ควาย และอูฐ ก็ได้ตามที่เห็นมาในบริเวณภูเขาสูงของเนปาล อินเดีย และแอฟริกาหลายแห่ง ด้วยเหตุดังกล่าว เอนเอฟทีจึงช่วยเกื้อหนุนสิ่งมีชีวิตหลายอย่างในป่าปลูกใหม่

การเลือกเอนเอฟทีชนิดใดชนิดหนึ่งให้เหมาะสมกับประโยชน์ ซึ่งเราต้องการจะได้รับจริงๆ แล้วเป็นเรื่องไม่ง่ายนัก แต่วิธีดีที่สุดก็คือ การสำรวจดูพื้นที่เสื่อมโทรมหรือพื้นที่ใดๆ ที่มีเสียก่อนว่ามีเอนเอฟทีป่าอยู่บ้างหรือไม่? คุณอาจพบว่าคุณมีพืชดังกล่าวขึ้นอยู่เองบ้างแล้ว ให้ดูว่ามันจะกลายเป็นวัชพืชร้ายแรงไปหรือไม่?

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดเจนในพื้นที่ซึ่งไปพบมา ได้แก่ กรณีต้นกระถินและกระถินยักษ์ ซึ่งระบาดโดยฝักแก่ปล่อยเมล็ดไปกับน้ำ ทำให้งอกระบาดไปทั่วและกำจัดให้หมดสิ้นได้ยาก นอกจากนี้มันยังเป็นพืชอาศัยของเพลี้ยไก่แจ้ ซึ่งนำเชื้อโรคไวรัสแพร่กระจายไปได้อีกด้วย

เอนเอฟทีซึ่งพบเห็นขึ้นเองตามธรรมชาติทางภาคเหนือและภาคอีสาน ได้แก่ ไม้ต้นสกุลพฤกษ์ คาง (Albizia) หลายชนิด ซึ่งเป็นประโยชน์เพราะเป็นแหล่งอินทรียวัตถุ ให้ร่มเงา และช่วยยึดดินริมตลิ่ง ที่ลาดชันสูง