เจ้าตำรับส่าหรีระทมของก๊อบจีนบุกตลาด

ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อเช่นนี้ คงไม่มีกำแพงใดที่จะแข็งแกร่งพอสำหรับต้านทาน “สินค้าเลียนแบบ” ได้ดีไปกว่าพลังของคนในสังคม ที่จะร่วมแรงร่วมใจกัน...

โดย...ทีมข่าวต่างประเทศ

เป็นเวลาหลายร้อยปีมาแล้ว ที่ชาวบ้านในดินแดนศักดิ์สิทธิ์อย่าง “เมืองพาราณสี” ของอินเดีย อาศัยฝีมือการทอผ้าที่หาตัวจับยาก รังสรรค์ผลงานทรงคุณค่าอย่าง “ส่าหรี” หรือเครื่องแต่งกายประจำชาติของอินเดียให้สาวๆ แดนภารตได้สวมใส่อย่างภาคภูมิใจ

แต่ทว่ามรดกทางวัฒนธรรมชวนตะลึงนี้ กำลังจะค่อยเลือนหายไปจากแดนภารต เมื่อราชานักก๊อบปี้อย่าง “มังกรจีน” หันมารุกตลาดส่าหรี ด้วยการผลิตส่าหรีเลียนแบบ แถมพ่วงจุดขายเพื่อตีตลาดท้องถิ่น ด้วยการสนนราคาขายแบบถูกแสนถูก

เอเอฟพี รายงานว่า หัตถกรรมท้องถิ่นอันโด่งดังในเมืองพาราณสีกำลังจะสูญหายในไม่ช้า ภายหลังจากที่พญามังกรแห่งเอเชียหันมาเจาะตลาดส่าหรีด้วยการทำสินค้าเลียนแบบเกรดเอ ชนิดที่มองด้วยตาเปล่าแทบแยกไม่ออกถึงความแตกต่างว่าผืนไหนของแท้หรือผืนไหนของก๊อบปี้

ปรากฏการณ์ “ของเทียมระบาด” นี้เอง กำลังทำให้ชาวบ้านในเมืองพาราณสีแทบกระอัก บางรายต้องยอมหันหลังให้กับภูมิปัญญาท้องถิ่น หันไปขายแรงงานเพื่อแลกกับเงิน

บาดรูดดิน อันซารี ช่างทอผ้า ซึ่งเป็นเพียงหนึ่งในช่างทอไม่กี่คนที่ยังปักหลักอยู่ในธุรกิจนี้ กล่าวว่า อดีตเพื่อนร่วมงานส่วนใหญ่ของเขาหันไปขายแรงงานเพื่อเลี้ยงปากเลี้ยงท้องแทนการทอผ้า ในจำนวนนี้บ้างก็ไปรับจ้างขายผัก เปิดร้านน้ำชา หรือไม่ก็ไปรับจ้างลากรถโดยสาร

“เมื่อคนเราสูญเสียบ้านและอาชีพ พวกเขาจะไปทำอะไรได้” อันซารีย้อนถามด้วยน้ำเสียงฉุนเฉียว

“ผมหวังว่าศิลปะในการสังสรรค์ชุดส่าหรีจะอยู่รอด รัฐบาลต้องห้ามให้มีการนำเข้าส่าหรี หรือไม่ก็ต้องเก็บภาษีในอัตราที่สูงขึ้น เพื่อป้องกันอุตสาหกรรมในประเทศ”
ชุดผ้าไหมส่าหรีบาราณสี ซึ่งตั้งชื่อตามชื่อเมืองบาทาราส ชื่อเดิมของเมืองพาราณสีนี้ เป็นที่เลื่องลือในด้านฝีมือการเย็บปักถักร้อย โดยในปัจจุบันหัตถกรรมดังกล่าวยังเป็นที่ต้องการของเจ้าสาวชาวอินเดียตอนเหนือ สำหรับใช้สวมใส่ในวันสำคัญของชีวิต (วันแต่งงาน) แม้ว่าชุดส่าหรีเมดอินไชนาจะเริ่มแพร่ระบาดเข้ามาในอินเดียอย่างเป็นทางการแล้วก็ตาม

แต่นั่นก็อาจไม่ใช่เกราะป้องกันหัตถกรรมท้องถิ่นที่แข็งแกร่งพอ

รัชนี กานต์ ผู้อำนวยการสมาคมสวัสดิการมนุษย์ กลุ่มไม่แสวงหากำไร ซึ่งทำงานร่วมกับช่างทอผ้าในเมืองพาราณสีมาตั้งแต่ปี 1993 กล่าวว่า ทางกลุ่มเริ่มเล็งเห็นถึงผลข้างเคียงจากการนำเข้าส่าหรีเมดอินไชนาแล้ว

“ผมขอยกตัวอย่างช่างทอผ้าวัย 55 ปีรายหนึ่ง ซึ่งผมรู้มาว่าเขาเริ่มทอผ้ามาตั้งแต่อายุ 15 ปี แต่ในที่สุดเขาตัดสินใจหันหลังให้กับหูกทอผ้าเมื่อ 3 ปีที่แล้ว เพื่อมาสวมบทกรรมกรขายแรงงาน นี่ยังไม่นับรวมเพื่อนร่วมชะตากรรมอีกนับแสนคนที่เป็นเหมือนอย่างแก” กานต์เล่า

นอกจากนี้ ตามคำบอกเล่าของกานต์ ยังระบุด้วยว่าหัตถกรรมงานฝีมือกว่า 60% ในเมืองพาราณสีได้ล่มสลายไปแล้วตั้งแต่เมื่อปี 2003

ยิ่งกว่านั้น ตามรายงานเมื่อปี 2007 ยังพบว่าชะตากรรมที่ช่างทอส่าหรีในเมืองพาราณสีต้องประสบนั้นปะทุขึ้นมาถึงขีดสุด ถึงขั้นที่ช่างทอบางรายต้องขายเลือดเพื่อประทังชีวิต เมื่อส่าหรีเมดอินไชนาที่ทำเลียนแบบเข้ามาตีตลาดในอินเดีย ด้วยการสนนในราคาถูกกว่าของแท้ ออริจินัลเกือบเท่าตัว

รายงานระบุว่า ส่าหรีก๊อบปี้เกรดเอของจีนสนนราคาอยู่ที่ผืนละ 2,500 รูปี (ราว 1,684 บาท) ขณะที่ส่าหรีของแท้ฝีมือประณีตสูตรดั้งเดิม สนนราคาอยู่ที่อย่างต่ำผืนละ 4,000 รูปี (ราว 2,695 บาท)

อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งทอ ระบุว่า แม้ทางการอินเดียจะมีการนำเข้าส่าหรีที่ตีตราเมดอินไชนาในปริมาณน้อยก็ตาม แต่ส่าหรีเมดอินไชนาเหล่านี้ก็ยังสามารถไหลทะลักเข้ามาได้ เพราะอาศัยเทคนิคใต้ดิน ด้วยการลักลอบนำเข้ามาอย่างผิดกฎหมายโดยผ่านทางประเทศเนปาล ยิ่งกว่านั้นยังอาศัยช่องโหว่ของกฎหมายด้วยการนำเข้ามาในรูปแบบของผ้าชิ้นที่ยังไม่ได้ตัดเย็บ แทนการนำเข้าส่าหรีที่ตัดเป็นชุดเรียบร้อยแล้ว

“มันช่างน่าสงสัยว่า เหตุใดส่าหรีเลียนแบบเหล่านี้ถึงยังสามารถไหลทะลักเข้ามาในอินเดีย เป็นไปได้ว่าบรรดาผู้ประกอบการอาจนำเข้ามาในรูปแบบของผ้าชิ้น หรือผ้าไหมมัดใหญ่ ก่อนจะนำมาตัดเย็บเป็นชุดๆ เพื่อนำออกขาย” ริทู เซธิ หัวหน้าคลาฟต์ รีไววัล ทรัสต์ กลุ่มที่ไม่แสวงหากำไร กล่าว

ผู้ผลิตส่าหรีในเมืองพาราณสี กล่าวว่า โรงงานในจีนสามารถผลิตผ้าไหมออกมาได้คราวละมากๆ เพื่อส่งมาตีตลาดในอินเดีย เนื่องจากได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาล
อย่างไรก็ตาม แม้อินเดียจะมีการจัดเก็บภาษีป้องกันการทุ่มตลาดในอุตสาหกรรมผ้าไหม แต่ตัวเลขการนำเข้าผ้าไหมจากมังกรจีนกลับเพิ่มขึ้นถึง 23% ในช่วงปี 2008-2009 และ 2009-2010 โดยมีมูลค่าการนำเข้าสูงถึงเกือบ 6,400 ล้านรูปี (ราว 4,300 ล้านบาท)

เอ เค ชูกลา รองผู้อำนวยการของสำนักงานคณะกรรมาธิการพัฒนาหัตถกรรมสิ่งทอของอินเดียในเมืองพาราณสีให้สัมภาษณ์กับเอเอฟพีว่า การเรียกเก็บภาษีในอัตรา 14% สำหรับผ้าไหมนั้นยังต่ำเกินไป

“เราจำเป็นต้องมีการทบทวนในประเด็นนี้ใหม่”ซูกลา กล่าว

นอกจากนี้ บรรดาช่างทอส่าหรีและกลุ่มผู้สนับสนุนยังเห็นพ้องว่า การที่รัฐบาลอินเดียจะหาทางปกป้องหัตถกรรมส่าหรีในเมืองพาราณสีที่โด่งดัง ด้วยการออกสิทธิบัตรตั้งแต่เมื่อปี 2009 แต่ในมาตรการดังกล่าวกลับแทบไม่ได้ผลอะไรเลย

“เราเข้าใจในเจตนาดีของรัฐบาล แต่การดำเนินการเพื่อปกป้องผู้ผลิตส่าหรีควรจริงจังมากกว่านี้ เพราะที่ผ่านมาเจ้าหน้าที่ตำรวจไม่เคยจับกุมผู้ต้องหาสักรายที่ตัดเย็บหรือขายส่าหรีเลียนแบบ พร้อมแอบอ้างว่าเป็นส่าหรีฝีมือดีของแท้” เซธิ กล่าว

ผู้ผลิตส่าหรีส่วนใหญ่ยอมรับว่า ลูกค้าส่วนใหญ่แทบไม่ทราบเรื่องการออกใบรับรองคุณภาพส่าหรีที่ผลิตจากเมืองพาราณสีแม้แต่น้อย ยิ่งกว่านั้นบ่อยครั้งที่ลูกค้าแยกไม่ออกระหว่างส่าหรีที่นำเข้า และส่าหรีที่ผลิตในเมืองพาราณสี

อันซารี ซึ่งยังคงดำเนินธุรกิจทอผ้าส่าหรีร่วมกับช่างทออีก 400 คน เปิดใจว่า เจ้าตัวคงไม่สามารถทำนายได้ว่า จะอยู่ในธุรกิจนี้ไปได้อีกนานแค่ไหน แต่อย่างน้อยก็จะพยายามรักษาธุรกิจนี้ไว้ให้ได้นานที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

“เราไม่สามารถขึ้นอยู่กับจีนได้ในทุกสิ่งทุกอย่าง” อันซารี กล่าวทิ้งท้าย

ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อเช่นนี้ คงไม่มีกำแพงใดที่จะแข็งแกร่งพอสำหรับต้านทาน “สินค้าเลียนแบบ” ได้ดีไปกว่าพลังของคนในสังคม ที่จะร่วมแรงร่วมใจแสดงความรัก และความห่วงแหนที่มีต่อภูมิปัญญาในท้องถิ่นที่สืบทอดมานานหลายร้อยปีให้คงอยู่สืบไป

เพราะหากแม้แต่คนในสังคมยังไม่เห็นคุณค่า แล้วใครเล่าจะชายตามาเหลียวแล