หนูอยากได้ตั๋ว

การเดินทางไปสู่จุดหมายปลายทางของคนในยุคดิจิตอล สามารถใช้ยานพาหนะที่มีความก้าวล้ำทางด้านเทคโนโลยีนานาชนิด ไม่ว่าจะเป็นรถไฟฟ้าใต้ดิน รถไฟลอยฟ้า รถไฟความเร็วสูง เครื่องบิน รถยนต์ มอเตอร์ไซค์ เป็นต้น ในจำนวนนี้มีอยู่ชนิดหนึ่งที่ยังคงได้รับความนิยมในหมู่ชาวจีนชนบทตลอดกาล นั่นคือ “ม้าเหล็ก” ยิ่งในช่วงเทศกาลตรุษจีนด้วยแล้ว สถานีรถไฟเกือบทุกแห่งจะดูคึกคักและเล็กไปขนัดใจ เพราะอัดแน่นไปด้วยผู้โดยสารที่ต่างรอคอยการกลับภูมิลำเนาของตน

แม้ว่าการกลับบ้านในช่วงเทศกาลตรุษจีนเพื่อเฉลิมฉลองวันปีใหม่กับสมาชิกในครอบครัว หรือการเดินทางกลับบ้านในช่วงวันชาติจีนจะเป็นความรู้สึกที่น่าอภิรมย์ ทว่าการซื้อตั๋วรถไฟในช่วงก่อนเทศกาลดังกล่าวกลับเป็นเรื่องชวนปวดหัวของคนจำนวนมาก เพราะกว่าจะหาซื้อตั๋วได้สักใบก็ทำเอาหืดขึ้นคอเลยทีเดียว เรียกว่าต้องใช้ความอดทนอย่างสูงในการต่อแถวซื้อตั๋ว หรือไม่ก็ใช้เวลานานในการจองผ่านทางโทรศัพท์หรือระบบออนไลน์ บางครั้งรอเป็นเวลาหลายชั่วโมงก็ยังไม่ได้ตั๋วด้วยซ้ำ จึงมีการตั้งคำถามว่า เหตุใดตั๋วรถไฟช่วงเทศกาลสำคัญจึงหาซื้อยาก

อันดับแรกคงหนีไม่พ้นปัญหาเรื่องอุปสงค์ที่มีมากกว่าอุปทาน มองเผินๆ ก็แก้ไม่ยาก เพียงแค่เพิ่มอุปทานให้มากขึ้น เส้นทางรถไฟและปริมาณรถไฟที่มีอยู่ในขณะนี้ยังไม่เพียงพอกับความต้องการของลูกค้า ตั๋วจึงหาซื้อได้ยาก โดยเฉพาะช่วงเทศกาลตรุษจีนที่มีคนมาใช้บริการกันอย่างมืดฟ้ามัวดินด้วยแล้ว ปัญหาดังกล่าวยิ่งเห็นเด่นชัด ในช่วงก่อนและหลังเทศกาลราว 40 วัน จะมีช่วงรับส่งผู้โดยสารที่แน่นเต็มขบวนอยู่ราว 10 วัน ถือเป็นช่วงที่มีคนเบียดเสียดกันจนแทบไม่มีที่ว่างบนรถไฟจนผู้โดยสารต้องหายใจรดใส่กันตลอดเส้นทาง ภายใต้สถานการณ์เช่นนี้ กระทรวงการรถไฟจึงประกาศใช้มาตรการรองรับการเดินทางในช่วงดังกล่าว แต่ในเวลาปกติไม่สามารถนำมาตรการดังกล่าวมาใช้ได้ เพราะจะเป็นการสิ้นเปลืองเงินทุนจำนวนมหาศาลโดยใช่เหตุ แต่ถึงอย่างนั้น ช่วงเทศกาลตรุษจีนที่ผ่านๆ มา ก็ยังมีคนจำนวนมากใช้บริการรถไฟ ทั้งๆ ที่หาซื้อตั๋วยากก็ตาม

ก่อนหน้าที่จะมีการประกาศใช้ระบบการใช้ชื่อจริงในการจองตั๋วรถไฟ “ตั๋วผี” มีปรากฏให้เห็นอยู่จำนวนมาก หลายคนคิดว่าการขึ้นราคาตั๋วรถไฟที่เดิมทีก็ไม่ได้แพงมาก จะทำให้แรงงานต่างถิ่นที่เดินทางมาทำงานตามเมืองใหญ่ได้รับผลกระทบ อันเป็นผลจากการเป็นผู้มีรายได้ต่ำ ในทางกลับกัน ราคาตั๋วรถไฟที่เป็นอยู่ในปัจจุบันไม่ได้เอื้อประโยชน์อะไรมากมายต่อคนกลุ่มนี้ แต่กลับเปิดช่องทางการแสวงหาผลประโยชน์ให้แก่คนบางกลุ่มที่มีความสัมพันธ์กับคนภายใน เมื่อเป็นเช่นนี้ การขึ้นราคาตั๋วรถไฟในระดับที่เหมาะสมกลับทำให้พวกที่ชอบขายตั๋วผีเกิดอาการร้อนใจ เพราะนั่นหมายถึงต้นทุนการขายที่สูงขึ้น โอกาสในการระบายตั๋วก็น้อยลง

ลองคิดดูว่า ราคาตั๋วรถไฟ 100 หยวน มีคนต้องการซื้อตั๋วในราคาดังกล่าวจำนวน 2 หมื่นคน แต่มีตั๋วจำกัดเพียง 1 หมื่นใบ ในสถานการณ์เช่นนี้ พวกขายตั๋วผีมีกำไรลอยมาเห็นๆ จึงเพิ่มราคาเป็นใบละไม่ต่ำกว่า 200 หยวน ในรายที่โลภมากคิดว่าเป็นที่ต้องการของตลาด ก็เพิ่มตัวเลขขึ้นไปที่ใบละ 300 หยวนดูบ้าง ปรากฏว่าคนที่อยากซื้อเริ่มเปลี่ยนใจไปโดยสารยานพาหนะชนิดอื่นแทน หรือไม่ก็อาจไม่กลับบ้านในช่วงดังกล่าว ในบางครั้งการเพิ่มราคาตั๋วก็ช่วยลดตั๋วผีได้เช่นกัน ด้วยเหตุนี้ การไม่สามารถควบคุมการเพิ่มขึ้นของตั๋วผี ย่อมทำให้การซื้อตั๋วในท้องตลาดเป็นไปได้ยากขึ้นเรื่อยๆ ซ้ำยังต้องซื้อตั๋วในราคาที่แพงเกินความจำเป็นอีกด้วย โดยเฉพาะช่วงเทศกาลตรุษจีนหรือช่วงวันชาติจีนที่มีความต้องการตั๋วจำนวนมาก

จริงๆ แล้ว การปล่อยให้ราคาตั๋วรถไฟตามเส้นทางต่างๆ มีความยืดหยุ่น จะช่วยผ่อนคลายความแออัดของผู้โดยสารตามสถานีแห่งต่างๆ ได้มากขึ้น เป็นที่รู้กันว่าผู้โดยสารรถไฟของจีนมีจำนวนมาก โดยเฉพาะช่วงเทศกาลตรุษจีนด้วยแล้วมีนับล้านคนทีเดียว หากมีการนำเอาการยืดหยุ่นราคาตั๋วมาปรับใช้ จะช่วยให้การจองตั๋วง่ายขึ้น ยกตัวอย่างเช่น ช่วงเทศกาลตรุษจีนที่ว่าซื้อตั๋วรถไฟยาก ก็ไม่ได้ทุกเส้นทาง โดยทั่วไปการเดินทางจากเซี่ยงไฮ้ไปเสฉวนจะหาซื้อตั๋วยาก แต่ในเส้นทางกลับกัน ไม่เกิดปัญหาดังกล่าว เพราะแรงงานต่างถิ่นที่เข้ามาทำงานตามเมืองใหญ่ล้วนเฮโลกันกลับภูมิลำเนาในช่วงเวลาดังกล่าว

ดังนั้น สภาพการซื้อตั๋วรถจากพื้นที่เขตเศรษฐกิจตามชายฝั่งทะเลตะวันออกมายังดินแดนภาคตะวันตกของประเทศจะอยู่ในสภาพ “ซื้อตั๋วยาก” ขณะที่ในเส้นทางกลับกัน จะอยู่ในสภาพ “หาลูกค้ายาก” ถึงกับมีรถไฟบางขบวนแทบไม่มีผู้โดยสารเลยก็มี นั่นเป็นเพราะไม่มีความยืดหยุ่นด้านราคาตั๋ว ทำให้การขนส่งผู้โดยสารเกิดความแออัดยัดเยียด หากมีการปรับเปลี่ยนราคาด้วยการเพิ่มค่าตั๋วจากพื้นที่ฝั่งตะวันออกมาพื้นที่ฝั่งตะวันตกให้สูงขึ้น และปรับลดราคาตั๋วที่เดินทางจากพื้นที่ฝั่งตะวันตกมายังพื้นที่ฝั่งตะวันออก อาจจูงใจสมาชิกในครอบครัวของแรงงานบางส่วนตัดสินใจฉลองเทศกาลตรุษจีนด้วยการเดินทางมาท่องเที่ยวตามเมืองใหญ่ๆ ก็เป็นได้

การยืดหยุ่นราคาตั๋วรถไฟก็ไม่ได้เป็นเรื่องแปลกใหม่ในตลาดที่มีการแข่งขันทางราคา เพราะราคาตั๋วเครื่องบินก็เป็นเช่นนี้ ยิ่งถ้ามีการอนุญาตให้จองล่วงหน้าเป็นปีหรือเป็นเดือน โดยมีส่วนลดพิเศษแล้วละก็ โอกาสที่จะไม่ได้ตั๋วรถไฟก็จะน้อยลง ซ้ำยังเพิ่มแรงกดดันและเพิ่มความเสี่ยงให้แก่พวกขายตั๋วผีเก็งกำไรอีกด้วย ติดแต่เพียงกระทรวงการรถไฟยังคงผูกขาดกิจการดังกล่าว ส่งผลให้ผู้บริโภคยังคงวนเวียนอยู่ในวงจรการหาซื้อตั๋วรถไฟลำบากในช่วงเทศกาลสำคัญๆ

หลังจากที่มีการนำระบบการใช้ชื่อจริงในการจองตั๋วรถไฟมาใช้ การซื้อตั๋วผีก็ปรากฏให้เห็นน้อยลง เนื่องจากต้องใช้บัตรประจำตัวประชาชนในการซื้อตั๋วและตรวจตั๋ว ผู้ใช้บริการก็ซื้อตั๋วได้ตามราคาจริง ทว่า การสิ้นเปลืองเวลาในการจองตั๋วผ่านทางอินเทอร์เน็ต การแสดงบัตรประจำตัวประชาชน เอกสารประกอบการจองตั๋วในระหว่างผ่านช่องตรวจ การตรวจสอบความถูกต้องของตั๋วรถไฟขั้นตอนเหล่านี้กลับทำให้หลายคนรู้สึกถึงความยุ่งยากของระบบดังกล่าว ที่สำคัญอาจไม่ได้ช่วยบรรเทาความหนาแน่นของมวลชนที่เดินทางมาใช้บริการในช่วงเทศกาลสำคัญ และกลายเป็นปัญหาหนักอกของบรรดาแรงงานต่างถิ่นที่ไม่คุ้นเคยกับการพกบัตรประชาชนติดตัว เพื่อตัดความยุ่งยาก พวกเขาอาจต้องเลือกใช้ยานพาหนะชนิดอื่นๆ ในการเดินทางซึ่งมีต้นทุนที่สูงกว่าการซื้อตั๋วรถไฟ

สภาพการซื้อตั่วรถไฟยากยังคงปรากฏให้เห็นอยู่ต่อไป ตราบเท่าที่รัฐบาลยังไม่ตระหนักและลงทุนสร้างสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานให้เพียงพอต่อความต้องการของประชาชน เพราะสาธารณูปโภคเหล่านี้เอื้อประโยชน์โดยตรงต่อการดำเนินชีวิตประจำวันของประชาชนอย่างแท้จริง