ค่านิยมในการกินวาระแห่งชาติ(1)

ถ้าจะเอ่ยถึงร้านอาหารดังๆ ที่ได้รับความนิยมอย่างสูงในเมืองจีน

คงปรากฏชื่อของร้านฟาสต์ฟู้ดบรรลือโลกอย่าง เคเอฟซี แมคโดนัลด์ พิซซ่า ฮัท เคนนี่ โรเจอร์ ฯลฯ ซึ่งล้วนแต่เป็นอาหารที่เราๆ รู้จักมักคุ้นกันเป็นอย่างดี แต่ความคลั่งไคล้ในอาหารเหล่านี้ของคนในประเทศที่ได้ชื่อว่าเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจโลกในขณะนี้ ถือว่ามากเหนือคำบรรยาย เพราะหากวันใดที่มีโอกาสเข้าไปแวะเวียนในร้านเหล่านี้แล้วละก็ ถือว่าเป็นความสุขทางใจอย่างหนึ่งเลยทีเดียว

จำได้ว่า ครั้งแรกที่เดินทางไปปักกิ่งราว 20 ปีก่อน ภาพของผู้ใหญ่ที่พาเด็กๆ ไปเข้าแถวรอซื้ออาหารฟาสต์ฟู้ดตามร้านอาหารเหล่านี้ สร้างความฉงนให้กับตัวเองเป็นอย่างมาก เพราะไม่คิดว่าอาหารฟาสต์ฟู้ดหรือในปัจจุบันรู้จักกันในนาม “อาหารขยะ” จะได้รับความนิยมอย่างท่วมท้นในสังคมจีนที่เพิ่งฟื้นตัวทางเศรษฐกิจไม่นาน อาจเป็นเพราะการเข้ามาเจาะตลาดของอาหารประเภทนี้ในเมืองจีนเน้นที่ความสะดวกสบาย สุขอนามัยและบริการที่รวดเร็ว จึงทำให้ครองใจชาวจีนเกือบทุกเพศทุกวัย

เราลองไปดูกันว่า ร้านอาหารฟาสต์ฟู้ดที่ครองสัดส่วนตลาดเครื่องดื่มและอาหารของจีนในอันดับต้นๆ อย่าง เคเอฟซี แมคโดนัลด์ และพิซซ่า ฮัท นั้น เริ่มเข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันของชาวจีนกันตั้งแต่เมื่อใดกันบ้าง

ร้านฟาสต์ฟู้ดแบบตะวันตกแห่งแรกในประเทศจีนมีชื่อว่า “ร้านอีลี่” (Yili Fast Food Restaurant) เปิดสาขาแรกที่ปักกิ่งเมื่อปี ค.ศ. 1984 แต่ก็ไม่ได้ดังเปรี้ยงปร้างเท่ากับร้านเคเอฟซีที่บุกตลาดจีนเป็นลำดับที่ 2 เมื่อปี ค.ศ. 1987 โดยเลือกทำเลทองย่านธุรกิจแถบเฉียนเหมิน กรุงปักกิ่ง เปิดเป็นสาขาแรกจวบจนวันนี้ เคเอฟซีทั่วประเทศมีด้วยกันกว่า 2,800 สาขา ถือเป็นความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ของการเปิดธุรกิจอาหารฟาสต์ฟู้ดที่สร้างรายได้จำนวนมหาศาลกลับสู่บริษัทแม่ได้อย่างน่าชื่นชม

ขณะที่ร้านแมคโดนัลด์ในประเทศจีนก็ไม่ยอมน้อยหน้า เข้ามาจับจองตลาดอาหารจีนในเวลาที่ไม่ทิ้งห่างกันนัก โดยเริ่มเปิดสาขาแรกที่เมืองเสิ่นเจิ้นในเดือน ต.ค. ปี ค.ศ. 1990 หลังจากนั้น 2 ปี ก็ตัดสินใจเปิดสาขาย่านถนนคนเดินหวังฝูจิ่ง กรุงปักกิ่ง ถือเป็นร้านแมคโดนัลด์ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดของโลก แล้วจึงขยายสาขาไปตามหัวเมืองใหญ่ๆ ของจีน ตามมาด้วยร้านพิซซ่า ฮัท ซึ่งเปิดสาขาแรกที่กรุงปักกิ่งในปีเดียวกัน กลยุทธ์ในการขยายร้านสาขาของพิซซ่า ฮัท ที่โดดเด่นกว่าร้านฟาสต์ฟู้ดแห่งอื่นๆ ก็คือ การเจาะตลาดเมืองที่มีศักยภาพเศรษฐกิจระดับสูง ระดับกลาง และระดับต่ำ เริ่มขยายสาขาจากพื้นที่ทางชายฝั่งตะวันออกของประเทศ ซึ่งถือเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจของประเทศเข้าไปยังพื้นที่ภาคตะวันตก ภาคตะวันตกเฉียงเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งมีศักยภาพทางเศรษฐกิจด้อยกว่า

ในขณะที่ร้านฟาสต์ฟู้ดทั่วทุกมุมโลกตกอยู่ในภาวะซบเซาอยู่นั้น มีเพียงร้านสาขาในประเทศจีนที่โตวันโตคืน และไม่มีแนวโน้มว่าจะหยุดชะงักแต่อย่างใด แตกต่างจากร้านสาขาตามเมืองใหญ่ในทวีปยุโรปที่มีการห้ามไม่ให้ตั้งร้านในย่านธุรกิจ เพื่อเป็นการลดความล่อตาล่อใจในการรับประทานอาหารขยะเหล่านี้ในหมู่เด็กๆ ปรากฏการณ์ดังกล่าวไม่มีทีท่าว่าจะเกิดขึ้นในประเทศจีนเลย ตรงกันข้าม ตลาดร้านฟาสต์ฟู้ดที่เริ่มไปได้ดีในเมืองใหญ่ๆ เริ่มเจาะเข้าไปยังเมืองขนาดกลางและขนาดเล็กตามลำดับ

หากพิจารณาจากผลประกอบการของร้านฟาสต์ฟู้ดแบบตะวันตกเหล่านี้ คงปฏิเสธไม่ได้ว่าประสบความสำเร็จทางธุรกิจอย่างท่วมท้น แต่เรื่องราวการแหกตาผู้บริโภคที่ต้องสิ้นเปลืองเงินจำนวนไม่น้อยไปกับการซื้ออาหารในร้านเหล่านี้ กลับเป็นข้อฉงนที่หลายฝ่ายกำลังรอฟังคำตอบอยู่

เริ่มจากเมื่อเร็วๆ นี้ ร้านเคเอฟซีซึ่งจำหน่ายน้ำเต้าหู้สดใหม่ ถูกแอบถ่ายภาพถุงบรรจุผงชงน้ำเต้าหู้ซึ่งผลิตโดยบริษัทแห่งหนึ่งในเทียนจิน ต้นทุนของน้ำเต้าหู้แต่ละถ้วยมีราคาเพียงไม่กี่หยวนเท่านั้น แต่กลับค้ากำไรเกินควรในราคาแก้วละ 6.5 หยวน เรียกว่ากำไรร้อยละ 10 ของต้นทุนการผลิต ประเด็นนี้ทางร้านอ้างว่า ผงชงน้ำเต้าหู้ที่ใช้เป็นชนิดที่คิดค้นขึ้นมาพิเศษ หาซื้อไม่ได้ตามท้องตลาด และปฏิเสธว่าไม่เคยโฆษณาชวนเชื่อว่าน้ำเต้าหู้ที่ทางร้านจำหน่ายเป็นน้ำเต้าหู้ที่ทำสดใหม่ในแต่ละวัน ถึงกระนั้นทางร้านก็การันตีคุณภาพว่าเป็นน้ำเต้าหู้รสดั้งเดิม ทำให้ผู้บริโภคหลงเชื่อไปเองว่าเป็นน้ำเต้าหู้ที่ปรุงสดใหม่

เท่านั้นยังไม่พอ พนักงานที่เคยทำงานในร้านสาขาแห่งหนึ่งเปิดเผยว่า น้ำมันทอดไก่ในบางสาขาใช้ติดต่อกัน 4 วัน โดยไม่มีการเปลี่ยนทิ้ง ไก่ที่นำมาทอดบางชิ้นยังไม่ผ่านการสะเด็ดเลือดดีก็รีบห่อเก็บไว้เตรียมเป็นสต๊อกทอดขาย น้ำที่ใช้ล้างไก่ยิ่งไม่มีใครสนใจ ปล่อยให้ขุ่นอยู่อย่างนั้น ยิ่งในช่วงที่ลูกค้าแน่นร้าน พนักงานต้องทำงานมือเป็นระวิงนั้น พวกเขาจะลดเวลาการทอดไก่จากเดิมราว 7 นาที เหลือเพียง 4 นาทีเท่านั้น ไม่รวมกรณีที่อาหารหมดอายุ แต่พนักงานกลับยืดวันหมดอายุให้นานยิ่งขึ้น แล้วนำมาขายให้แก่ลูกค้า อันเป็นผลจากความเกียจคร้านที่ไม่อยากทำอาหารสำรองไว้ แม้แต่ขนมทาร์ตไข่ที่เป็นสินค้าขายดี วางขายเมื่อไรก็หมดเกลี้ยงในชั่วพริบตายังหนีไม่พ้นชะตากรรมดังกล่าว กล่าวคือ ในเตาอบที่ผ่านการอบขนมทาร์ตไข่หลายต่อหลายชิ้นตลอดทั้งวัน ย่อมเกิดคราบติดอยู่ด้านใน พนักงานร้านทำความสะอาดคราบเหล่านี้ด้วยการใช้ไม้จิ้มฟันเขี่ยคราบออกจากตัวเครื่อง แน่นอนว่าคราบสกปรกย่อมหล่นลงไปบนขนมที่หลายคนรับประทานกันอย่างเอร็ดอร่อยโดยไม่รู้เลยว่ากำลังรับประทานของที่มีเชื้อโรคเจือปนอยู่

นี่ยังไม่รวมถึงคุณภาพของพนักงานขายที่โดยมากมักจ้างเป็นพนักงานพาร์ตไทม์ ซึ่งไม่ค่อยมีความรู้ในเรื่องกรรมวิธีการปรุงอาหารมากนัก ทั้งนี้เป็นผลจากนโยบายประหยัดค่าอบรมพนักงาน และค่าสวัสดิการที่ทางบริษัทต้องแบกภาระ ยิ่งในช่วงปิดเทอม นักเรียนที่หารายได้เสริมจะกรูกันมาสมัครเป็นพนักงานขายที่ไม่ได้มีความรู้เรื่องอาหารที่ขายเท่าใดนัก

แม้จะมีการออกมายอมรับและขอโทษขอโพยกับกรณีที่เกิดขึ้นว่าเป็นความบกพร่องของร้านสาขาบางแห่ง และยืนยันว่าทางบริษัทมีมาตรฐานการควบคุมสุขอนามัยของอาหาร แต่อาจเกิดจากความมักง่ายของผู้จัดการร้านซึ่งเป็นเรื่องที่ควบคุมได้ยาก ฟังดูแล้วก็เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายๆ ว่า ทางผู้ที่เกี่ยวข้องกำลังพยายามปฏิเสธความรับผิดชอบนั่นเอง

ในส่วนของยักษ์ใหญ่ร้านฟาสต์ฟู้ดอย่าง แมคโดนัลด์ ประจำประเทศจีน ก็ไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน มีข่าวคราวเกี่ยวกับสุขอนามัยของอาหารเช่นกัน ขณะที่ปัญหาเรื่องสุขอนามัยของร้านเคเอฟซีกำลังเป็นตกเป็นจำเลยสังคมอยู่นั้น ร้านแมคโดนัลด์ก็เกิดเรื่องงามหน้าขึ้นเช่นกัน เป็นเหตุจากภาพของเบอร์เกอร์ที่ถูกแสงแดดแผดเผาอยู่หน้าร้านจนมีไอน้ำเกาะอยู่บนผิวพลาสติกที่ซีลไว้ บางแพ็กพลาสติกถึงกับขาดรุ่ยก็มีถูกเผยแพร่ผ่านทางอินเทอร์เน็ตกันอย่างกว้างขวาง ทางร้านรีบออกมาแถลงข่าวว่าไม่มีการนำเบอร์เกอร์เหล่านี้ออกมาวางจำหน่าย ดูเหมือนว่าผู้คนจะไม่ได้ติดใจอะไรมากมาย