การอพยพ ย้ายถิ่นอาเซียน

โดย...สถาบันระหว่างประเทศเพื่อการค้าและการพัฒนา (ITD)www.itd.or.th

ในยุคที่การเคลื่อนย้ายแรงงานและการเดินทางของผู้คนเป็นไปโดยสะดวกมากขึ้นเช่นปัจจุบันนี้ ส่งผลให้ผู้คนอพยพย้ายถิ่นมีแนวโน้มสูงขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการอพยพย้ายถิ่นภายในประเทศ หรือข้ามพรมแดนภายในภูมิภาคในหลากหลายรูปแบบ เพื่อวัตถุประสงค์ด้านการทำมาหาเลี้ยงชีพทางเศรษฐกิจเป็นสำคัญ

ดังนั้น การอพยพย้ายถิ่นของผู้คนในประเทศสมาชิกอาเซียนส่วนใหญ่ ย่อมจะส่งผลกระทบต่อประชาคมโดยรวมในหลายมิติ และกลายเป็นประเด็นเชิงนโยบายที่มีนัยสำคัญมากขึ้นเป็นลำดับที่ต้องมีการบริหารจัดการต่อไป

ทั้งนี้ แนวโน้มของการอพยพย้ายถิ่นในอาเซียนปรากฏใน 5 ลักษณะตามบริบทการพัฒนาของแต่ละประเทศสมาชิก ได้แก่ 1.การอพยพย้ายถิ่นจากเขตชนบทสู่เมืองใหญ่จะเพิ่มขึ้น อย่างต่อเนื่องในบางประเทศ (เช่น ไทยและอินโดนีเซีย) ตราบที่การพัฒนาภาคอุตสาหกรรมของประเทศเหล่านี้ยังเป็นกระแสหลักของการพัฒนา

2.การอพยพย้ายถิ่นเฉพาะภายในชนบทด้วยกันเอง ก็จะยังเกิดขึ้นในบางพื้นที่ของบางประเทศที่มีสัดส่วนของเขตชนบทสูง และยังพึ่งพาการผลิตในภาคเกษตร (อาทิ สปป.ลาว เมียนมา และเวียดนาม) โดยเกษตรกรในพื้นที่ที่กันดารและขาดแคลนทรัพยากร จะย้ายเข้าไปยังพื้นที่ที่มีความอุดมสมบูรณ์ เหมาะสมต่อการเพาะปลูก และมีระบบชลประทานที่มีเสถียรภาพ

3.สัดส่วนการเพิ่มขึ้นของประชากรหญิงที่ไม่แต่งงานจะยังคงดำเนินต่อไป ในการกำหนดรูปแบบของการอพยพย้ายถิ่นจากชนบทสู่เมืองของภูมิภาค กลุ่มผู้หญิงเหล่านี้มักจะอพยพย้ายถิ่นอย่างเป็นอิสระเพื่อเข้ามาทำงานและตอบสนองความจำเป็นทางเศรษฐกิจและสังคมที่กำลังเกิดขึ้น โดยโรงงานอุตสาหกรรมและภาคบริการบางประเภทต้องการคนทำงานสตรีมากขึ้น ขณะที่สังคมก็ให้การยอมรับกับอิสรภาพทางเศรษฐกิจและการเคลื่อนย้ายเพื่อการทำงานของผู้หญิงมากขึ้นเช่นกัน

4.การอพยพย้ายถิ่นในภูมิภาคจะมีลักษณะที่เป็นการอพยพตามฤดูกาลและชั่วคราวมากขึ้น ยกตัวอย่าง การอพยพของคนงานในภาคบริการก่อสร้างระหว่างที่ภาคเกษตรอยู่ในช่วงนอกฤดูกาล หรือการอพยพย้ายถิ่นชั่วคราว เพื่อหลบหนีภัยพิบัติทางธรรมชาติต่างๆ ซึ่งในกรณีนี้ได้เกิดขึ้นแล้วในหลายประเทศ อาทิ ไทย กัมพูชา อินโดนีเซีย และเวียดนาม โดยมีการพัฒนาเครือข่ายด้านการคมนาคมและเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร เป็นปัจจัยเร่งและสนับสนุนที่สำคัญ

5.การอพยพย้ายถิ่นย้อนกลับไปสู่ภูมิลำเนาของตนเอง เนื่องจากมีโอกาสใหม่ทางเศรษฐกิจหรือภาคการผลิตเกิดขึ้น อาทิ การปรับเปลี่ยนพืชเพาะปลูกไปสู่พืชที่สามารถให้ผลกำไรได้มากขึ้น (เช่น เปลี่ยนจากปลูกข้าว ไปปลูกยางพารา หรือปาล์มน้ำมัน เพื่อนำไปเป็นพืชพลังงาน เป็นต้น)

ในระยะข้างหน้า รัฐบาลของอาเซียนควรคำนึงถึงผลกระทบและนัยเชิงนโยบายจากการอพยพย้ายถิ่นอย่างรอบด้าน ได้แก่ การกำหนดนโยบายที่ต้องพิจารณามิติความเชื่อมโยงระหว่างเมืองกับชนบทมากขึ้น การพัฒนาและจัดหาปัจจัยสนับสนุนทั้งทางเศรษฐกิจและสังคมแก่ผู้อพยพ (อาทิ ระบบสุขภาพและสวัสดิการสังคม ที่พักอาศัย โครงสร้างพื้นฐานด้านการคมนาคมและการสื่อสาร บริการฝึกอบรมทักษะแรงงาน และระบบธนาคารที่อำนวยความสะดวกการโอนเงินกลับไปยังประเทศภูมิลำเนา)

รวมถึงการปรับปรุงกรอบกฎหมายและกลไกเชิงสถาบันที่สอดคล้องกับความเปลี่ยนแปลงของการอพยพย้ายถิ่นของอาเซียน